Martin Adámek – Język czeski dla Polaków

Bit, byt, bít, být, byť; nabít, dobít, nabýt, dobýt; nebýt

Tue, 12 May 2026 20:31:17 +0200

12. 05. 2026: Bit, byt, bít, být, byť; nabít, dobít, nabýt, dobýt; nebýt

bit
– nejmenší jednotka informace (1/8 bytu; 0 vs. 1)
– nástavec na vrtačku pro šroubovaní

byt
– mieszkanie PL

bít
– bić PL

být
– być PL

byť
– ačkoliv, ač, přesto, přestože, i když CS
– aczkolwiek, chociaż, (po)mimo że PL

---

nabít, dobít
(akumulátor; kredit)
– naładować, doładować PL (akumulator; konto prepaid)

dobít, dorazit
– zbić, pobić, wykończyć, finalnie zniszczyć PL

dorazit
– dotrzeć, przybyć PL

nabýt
– získat CS (stát se majitelem; právní formulace)
– nabyć PL

dobýt
– podbić, zdobyć PL

---

nebýt toho, že CS
=
jak nie to, że PL

Podmiňovací způsob, kondicionál, tryb przypuszczający:

Přítomný čas / czas terazniejszy:

Nebýt to tak těžké, přinesl bych si to pěšky.

Kdyby to nebylo tak těžké, přinesl bych si to pěšky.

Minulý čas / czas przeszły:

Už bych nedojel, nebýt toho, že jsem měl s sebou kanystr.

Už bych nedojel, kdybych s sebou neměl kanystr.
// Minulý čas vyjadřuje de iure přítomným časem, ale používá se to tak i pro minulý čas.

Už bych nedojel, kdybych s sebou nebyl měl kanystr.
// Explicitně vyjadřuje minulý čas; začíná to už být zastaralá forma.

Už bych nedojel, kdybych s sebou byl neměl kanystr.
// Explicitně vyjadřuje minulý čas; začíná to už být zastaralá forma.

---

Hamlet:

Být, či nebýt, toť otázka.

---

Czech mówi i słyszy [i] = [y]!!!

Jest to bardzo podobna sprawa jak
dla Polaka [h]=[ch] i [rz]=[ż]!!!

Nie można tego odróżnić fonetycznie.
Odróżnia się to tylko w formie pisanej, jeżeli akurat rzeczony autor jest trochę kolega z swoim językiem ojczystym.

Ale!
Czech odróżnia [i,y] versus [í,ý]!!!
Długość jest ważna.

Znaczy...
- W Ostrawie i okolicach wszystko mówią krótko, nawet z polskim akcentem.
- W Pradze "śpiewają", znaczy przedłużają wszystko (tak, wg opinii zwykłych Czechów).
- I w Náchodzie skracamy »í« pod koniec słowa, więc skracamy »rohlík« i »ratlík« na [rohlik] i [ratlik], chyba po wzoru Polaków.

Uwaga!

Literkę »ý« trzeba czytać długą!
Jako [í], znaczy jako [iii].

Proszę nie starać się czytać »ý« twardo, tego Czech nie doceni.
I nie robi tego (poza Ostrawą i okolic).

Bo jak Polak stara się »ý« czytać rzetelnie po polsku twardo,
to wyjdzie mu to krótko, jako [y],
i to może być poważny kłopot dla znaczenia, znaczy dla zrozumienia.

Więc, »ý« trzeba czytać jako [iii].
Chodzi mi tutaj i teraz o to samo »ý«,
nie o współgłoskę przed nim; tę trzeba czytać zgodnie z tym, czy jest tam »i«/»í« versus »y«/»ý« (np. »ď« vs. »d«).

Psát × píšu; číst × čtu: Migrujące "í".

Mon, 11 May 2026 17:12:04 +0200

11. 05. 2026: Psát × píšu; číst × čtu: Migrujące "í".

Migrujące "í".
To nie jest oficjalna nazwa tego zjawiska;
i nawet sądzę, że to zjawisko raczej nie jest jakoś specjalnie opisane.

---

Chodzi o prostą,
lecz nie za bardzo logiczną,
i więc nie za bardzo przyjemną rzecz:

Literka "í" ruszy się w czeskim między czasownikami
"číst" CS ("czytać" PL)
i
"psát" CS ("pisać" PL).

W polskim jest sprawa jasna, klarowna, prosta i logiczna:
- czytać, ja czytam
- pisać, ja piszę

"Czyt-" we wszystkich kształtach,
"Pi-" we wszystkich kształtach.
Wszystko jasne.

Nie tak w czeskim.
Tam dzieją nam się straszne rzeczy w związku z literką "í",
która się pojawia i znika:

---

czytać PL:

číst CS

- já čtu
- ty čteš
- on/ona/ono čte
- my čteme
- vy čtete
- oni/ony/ona čtou

Dokąd podziała się literka "í",
która była w bezokoliczniku,
ale w konkretnych kształtach już jej nie ma?

Do czasownika "psát" ("pisać" PL) !

Czy żartuję?!
Co do powodów, przyczyn i mechanismów tych dziejów... tak.
Co do skutków, co do kształtów tych słów... niestety nie:

pisać PL:

psát CS

- já píši, píšu
- ty píšeš
- on/ona/ono píše
- my píšeme
- vy píšete
- oni/ony/ona píší, píšou

Tutaj żadnego "í" w bezokoliczniku nie było,
jednak w konkretnych kształtach już jest, i to we wszystkich.

Jak najwyraźniej musi to "í" pochodzić z tego bezokoliczniku "číst",
w ramach prawa zachowania masy
(zákon zachování hmoty, zákon zachování hmotnosti),
bo inaczej tego wyjaśnić nie umiem :)

Take a part, zúčastnit se, wziąć udział, účast, ...

Mon, 11 May 2026 13:38:27 +0200

11. 05. 2026: Take a part, zúčastnit se, wziąć udział, účast, ...

Ve škole nás v angličtině učili, že "zúčastnit se" je anglicky "participate".

A pak člověk sledováním seriálů nebo filmů v anglickém znění zjistil, že v praxi je to mnohem častěji "take a part".

Na tom je zajímavé, že úplně stejně, v doslovném překladu, je to polsky:
"wziąć udział" – možná v tom sami vidíte slova "vzít" a "díl".

No, a pak si člověk uvědomí, že ten díl, ta část, je i v tom českém "zúčastnit se" i v tom školně-anglickém "participate".

Takže ve výsledku každá z těch formulací říká,
že dotyčný se stane částí té akce nebo že si část té akce nebo činností s ní spojených vezme:

CS:
zúčastnit se, účastnit se; účastník; účast
– Tam všude je "část".

EN:
participate, take a part; participant; participation
– Tam všude je "part" EN, tedy "(sou)část" CS.
– Ano, účastník se stává součástí té akce.

PL:
wziąć udział, brać udział, uczestniczyć; uczestnik; uczestnictwo
– Tam všude je "díl" nebo "část".

---
---

Notatka dla polskich czytelników:

Pierwotnie myślałem, że ten krótki artykuł będzie tylko dla Czechów, na blog osobisty,
że nie jest ciekawy dla Polaków, skoro dla Polaka jest ta angielska fraza "take a part" naturalnym dosłownym tłumaczeniem polskiego "wziąć udział",
więc dla Polaka nie ma tutaj w cale o czym gadać.

Ale potem mi dotarło, że w polskim jest wziąć/brać "udział" vs. "uczestniczyć" / "uczestnik".

Więc, dla Polaka ciekawa część tego tematu jest:
Po czesku wszystko jest pokrewne z częścią ("část" CS), nie z działem:
- zúčastnit se, účastnit se; účastník; účast

---

Słowo "účast" CS może mieć różne znaczenia:
- uczestnictwo PL (jak opisano powyżej)
- obecność PL ("účast nutná")
- liczba obecnych PL (raczej taka względna, opinia, ewaluacja liczby obecnych: vysoká účast, dobrá, malá, slabá, ...), frekwencja PL
- współczucie PL (Rzeczony bierze dział na przykrych emocjach. "Vyjádřit účast")

---

Ale w przypadku kondolencji jest to inaczej:
"Wyrazy współczucia." PL
=
"Upřímnou soustrast." CS

---

Widzimy tutaj znów, że "współ-" PL = "sou-" CS, tak jak w innych słowach.
Ale nie we wszystkich, bo np.:
"soused" CS
=
"sąsiad" PL
Ten, z którym się razem / wspólnie siędzi. Znaczy obok którego się mieszka.

---

W końcu mam z tego taki artykuł trochę dla Czechów i trochę dla Polaków, ale chodzi o jeden temat, i mam nadzieję, że ma to sens.

---

A ještě úplně na okraj:

V těch anglickojazyčných seriálech jsem si také všiml fráze "I am in!" EN.
Do češtiny bych ji asi přeložil jako "Jdu do toho!" CS.

No, tak když jde dotyčný do toho, resp. je in, tedy uvnitř,
tak se zase stává součástí té akce.

---

A może jednak tutaj mogę zwrócić uwagę polskich czytelników na coś ciekawego, i to nawet w polskim:

Nie wiem, na ile Polak w polskich słowach "uczestniczyć", "uczestnik" i "uczestnictwo" widzi pokrewność z polskim słowem "część".
Ja ją tam widzę, dzieki czeskim słowam "část", "účast" i innym powyżej opisanym.

Więc teraz już Państwo wiedzą – polskie słowa "uczestniczyć", "uczestnik" i "uczestnictwo"
wskazują na část CS / part EN / część PL
tak samo, jak to wyraźnie i widocznie robi fraza "wziąć udział".

I to jest to ładne na uczeniu se czeskiego dla Polaka lub uczeniu się polskiego dla Czecha
– że człowiek dzięki temu drugiemu językowi zrozumie coś z swojego języka ojczystego.
Coś już ukrytego, co uczenie się drugiemu języku odkopie w sposób prawie archeologiczny.

---

PS – edit – 2026-05-12:

W czeskim mamy czasownik
"podílet se" (na něčem)
~
brać udział w (organizacji czegoś), pomagać z, ...
(tutaj nie wystarczy być zwykłym uczestnikiem, jakby klientem / widzem; tutaj trzeba być jednym z głównych organizatorów)

Więc jednak mamy coś krewnego z słowem "díl" CS = "część" PL, etymologicznie krewnego z polskim "dział".

Kóta CS: wymiar, wysokość (rzędna), wzgórze PL. Kot, kotka; kočka, kocour.

Sat, 11 Apr 2026 22:47:11 +0200

11. 04. 2026: Kóta CS: wymiar, wysokość (rzędna), wzgórze PL. Kot, kotka; kočka, kocour.

Słowo "Kóta" CS ma mniej więcej trzy znaczenia.
Wyjaśnie je tutaj po kolei, tak jak następne logicznie wynika z poprezdniego:

---

1)

Technický výkres CS
=
Rysunek techniczny PL

strojírenský, stavební, ... CS
=
maszynowy, budowlany, ... PL

"kóta" CS
=
"wymiar" PL
(w sensie tego rysunku technicznego;
te numery na papierze, w Cadzie, na obrazku, ...)

"wymiar" PL
=
"rozměr" CS
(generalnie, uniwersalnie;
w kontekscie rysunku technicznego też będzie to zrozumiałe, tylko będzie to brzmieć mniej fachowo)

"kótování" CS
=
"wymiarowanie" PL

"kótovací čára" CS
– linijka równoległa z wymiarem

"pomocná čára" CS
– linijka zazwyczaj pod kątem prostym do wymiaru

"technická dokumentace" CS
– Wszystkie rysunki ogólnie, razem, w sumie, generalnie, i też inne ważne informacje... No po prostu dokumentacja techniczna.

"technické kreslení" CS
– przedmiot w szkołe średniej przemysłowej (za moich czasów jeszcze na papierze; dziś zakładam że raczej w Cadzie)

"rys" CS
– z grubsza to samo co "technický výkres", ale chyba może to być też na matematykę/geometrię, bez związku z techniką i przemysłem
– w innym kontekście gatunek dzikiego górskiego drapieżnika pokrewnego z kotem, ale to nie ten kontekst :)

"půdorys" CS
=
"rzut poziomy", "rzut z góry" PL
("půda" CS: "gleba", "ziemia", "strych" PL)

"bokorys" CS
=
"rzut boczny", "rzut z boku" PL

"nárys" CS
=
"rzut pionowy", "rzut z przodu" PL

"rýsovat" CS
=
"kreślić" PL
– geometria, technika, plany, exaktne nauki

"kreslit" CS
- raczej "rysować" PL (tak, chodzi o krzyżową zdradę między CS vs. PL), w sensie sztuki i plastyki
- slangowo może dotyczyć też techniki (skoro już dziedzina rysunków technicznych w szkołe przemysłowej nazywa się "technické kreslení")

---

(Wracamy do listy cca 3 znaczeń słowa "kóta" CS.)

---

2)
Mapa CS = Mapa PL:

kóta CS
=
wysokość, wysokość punktu, rzędna PL

kóta 624 m n. m.
[metrů nad mořem]
=
wysokość 624 m n.p.m.

W kontekście informacji pokazanych na mapie topograficznej (np. turystycznej lub wojskowej).

To ma sens, bo mapa, podobnie jak rysunek technicny, jest rodzajem plan(k)u,
i w obu przypadkach chodzi z grubsza o wymiar.

---

3)
I z tego znaczenia zapisu wysokości w mapie topograficznej przeniosło się to dalej:

kóta CS
=
wzgórze, punkt wysokościowy PL

Już nie chodzi tylko o numer w mapie,
już tutaj chodzi o realny punkt w rzeczywistym terenie!
O fizyczne miejsce w krajobrazie.

dobýt kótu 520
=
zdobyć wzgórze 520

Już chodzi o identyfikację realnego miejsca;
o coś jak nazwę zastępną dla wzgórz, które normalnej nazwy nie mają.

Powstało to przez tę identyfikację punktu za pomocą jego wysokości (znaczy w miarę logicznie, od tych wymiarów),
ale nawet już można używać to też bez tej wysokości!

W dziedzinach wojskowych i na granicach dziedzin wojskowo-cywilnych,
w dziedzinach, które jeszcze niedawno po czesku było można generalnie nazwać "branné", znaczy w dziedzinach/hobby obronnych, militarnych, survivalowych, częśc outdooru, krótkofalowstwo, poważniejsza turystyka, paintball, airsoft, spadochroniarzstwo, itp.,
więc w takich dziedzinach, w takim kontekście, może w wyniku powyżej opisanego być też znaczenie "kóta" CS = "wzgórze" PL. Nawet bez numeru.

Pochodzi to z armii, ale rozpowszechniło się to do różnego rodzaju aktywności cywilnych w przyrodzie. Patrząc na mapę lub rzeczywisty teren.
To samo jak "kopec" CS (wzgórze PL), "hora" CS (góra PL), "vrchol" CS (szczyt PL),
ale jakoś tak topograficznie, militarnie, outdoorowo...

Np. jeżeli jako krótkofalowiec mam dobre doświadczenie z jakimś konkretnym wzgórzem, to mogę o tym wzgórzu powiedzieć: "To je dobrá kóta."
(Perełka z zaplecza: Konkretnie to zdanie w tym kontekscie po czesku powiedziałem do osoby z j. ojczystym polskim, mówiącej też po czesku, i potem musiałem wyjaśniać, o co chodzi; co mnie zainspirowało do napisania tego artykułu.)

Może się używać też żartobliwie, z humorem, z przesadą, niepoważnie:
"Vyrazili jsme směr kóta (název_místa)".
I nie musi koniecznie chodzić o wysokie / znaczące / prominencyjne wzgórze / górę.

---

4)
I jednak jeszcze jedno znaczenie, wracając trochę do początku, i idąc z niego w innym kierunku:

W kontekscie giełdy istnieje w języku czeskim wyrażenie "denní kotace".
To już zostawie każdemu do samodzielnego wyszukania, ja na giełdzie nie gram :)

Ale chociaż powiem, że:

giełda PL
=
burza CS
[b,u,r,z,a !]

[r – z]
(jak w słowie [marznąć] PL)

Burza CS, to giełda PL i w znaczeniu akcji, i w znaczeniu sobotnego przedpołódnia na określonym miejscu w określony czas, gdzie można kupić różne skarby:
- veteránská burza CS = giełda z wszystkim do motoryzacji zabytkowej
- radioamatérská burza CS = giełda z wszystkim do krótkofalarstwa i elektroniki

Natomiast:

burza PL, szturm PL
=
bouřka CS, bouře CS

buřinka CS
=
melonik PL

---
Teraz odwrotnie:
---

PS:

Główny temat tego artykułu to "kóta", czego znaczenie już teraz znamy;
ale jeszcze teraz muszę odpowiedzieć na pytanie, które może komuś wpaść do głowy:

"Widzę kota." PL
=
"Vidím kočku." CS

Mianownik = 1. pád (kdo, co):

ten kot PL
=
ta kočka CS

W czeskim generalnie wszystkie koty mają rodzaj żeński;
i konkretnie samiec kota jest "ten kocour" CS.

Więc uwaga!!!
Jeżeli w czeskim tekście jest gdzieś słowo "kočka",
to nie możemy go automatycznie tłumaczyć do polskiego jako "kotka"!!!
Musimy po polsku powiedzieć "kot"!!!
Chyba że z kontekstu wiemy, o jaką pleć chodzi, to jest potem inna sprawa.

Więc:

kot PL (generalnie)
=
kočka CS

kot PL (samiec)¨
=
kocour CS

kotka PL
=
kočka CS

I odwrotnie:

kočka CS (generalnie)
=
kot PL

kočka CS (samiczka)
=
kotka PL

kocour CS
=
kot PL (samiec)

Kopać; Rýt, kopat, hrabat, ...; Orat, pluh, ...

Wed, 25 Mar 2026 00:06:38 +0100

25. 03. 2026: Kopać; Rýt, kopat, hrabat, ...; Orat, pluh, ...

Czeski czasownik "rýt" (CS) znaczy "kopać" (PL).
Ale tylko w sensie kopać grządkę, szpadlem, obracać glebę.

Można widzieć podobność z polskim rzeczownikiem "ryj".
Bo dokładnie to dzik swoim ryjem (PL) robi: Ryje (CS), przewraca glębę.

I mamy też rzeczownik "rýč" CS,
co znaczy "szpadel" PL.

---

kopać PL:

1) kilofem, motyką:
kopat CS

2) grządkę szpadlem, ręcznie szpadlem obracać ziemię, typowo wiosną lub jeśnią:
rýt CS

3) nogą (do piłki lub przeciwnika):
kopat CS

4) pies przednimi nogami, dziurę w ziemi:
hrabat CS

5) zakopać auto (w głębokim śniegu lub błocie):
zahrabat se s autem CS (slangowo, potocznie)
zapadnout s autem CS (bardziej formalnie)

---

hrabat (hnanými koly auta) CS
= tracić trakcję napędzanych kół PL

hrabat (hráběmi) CS
= grabić (grabiami) PL

hrabat se (v něčem) CS (raczej ekspresywnie; przanajmniej potoczne)
= grzebać PL

Plus ekspresywne wyrażenia z następnymi znaczeniami:
- vyhrabat se z postele; vyhrabat se do svahu, do kopce, do schodů, ...
- hrabat (někomu) do něčeho (neautorizovaně zasahovat, neodborně nebo do soukromých věcí, a tím ho rozčílit)
– do cizích věcí, do zdrojového kódu, do elektroinstalace, ...

hrábě CS
= grabie

(
uwaga:
hrabě CS (bez kreski nad "a")
= hrabia PL
)

Mamy też pokrewne słowa, dotyczącę grabienia:

CS:
- hrob,
- pohřbít (pochovat),
- hřbitov,
- pohřeb

PL:
- grób,
- pogrzebać (pochować),
- cmentarz (ja w tym zawsze widzę "cemetery" EN, albo "cintorín" SK),
- pogrzeb

---

Notatka na margines,
dla miłośników języków:

(Pozostałym, dla których język czeski to tylko narzędzie,
polecam lepiej przeskoczyć na następne trzy myślniki.)

příkop CS
= row PL

rov (archaiczny czeski; ulubione w krzyżówkach)
= hrob CS
= grób PL

záhon CS
= grządka PL

řádek CS
(pokrewne z polskim "rzęd", "rząd" i "porządek")
= linijka PL (w tekście)
= wiersz PL (w tabelce w bazy danych)
= row EN

---

3× ekspresywnie:

- rýt do někoho = systematicky někoho kritizovat, spíše ve druhé osobě, přímo v komunikaci s ním, zpochybňovat jeho postoj ( ~ przyczepić się do kogoś, raczej porządnie i na bogato)
- rýt do něčeho = systematicky něco kritizovat (např. nějaký projekt)

- zkopat něco = pokazit něco, udělat to špatně

---

zlatokop CS
=
poszukiwacz złota PL

2× ekspresywnie:

zlatokop CS
- Albo ktoś, kto stara się zarobić za dużo; albo ew. też ktoś, kto stara się zarobić w ryzykowny (odważny, kozacki, nawet wariacki) sposob.

zlatokopka CS
- Kobieta, która na siłe wyszukiwa bogatych mężczyzń, że by w ten sposob sobie zapewnić przychód.
~ blachara PL

Dla milośników "trampských písní" (coć jak szanty, ale bez morza... takie nasze czeskie, o lesie i rzekach) polecam cca 100 lat mającą piosenkę "Zlatokop Tom".

---

Nářadí CS
=
Narzędzia, sprzęt PL

(
nástroj CS = narzędzie PL;
też w sensie oprogramowania albo on-line usługi

nastrój PL = nálada CS
)

kilof PL
=
krumpáč CS
- czasowniki: kopat; vykopat, zakopat, zkopat, skopat CS

motyka PL
=
motyka CS
- czasowniki: kopat; vykopat, zakopat, zkopat, skopat CS

szpadel PL
=
rýč CS
- czasownik: rýt; zrýt CS

Czasownik "zarýt" CS (trávu, hnojivo; do země)
=
Za pomocą "rytí" CS (kopania szapdłem, przewracania głeby w grządce)
dostać na dół do ziemie trawę, nawóz, obornik.

---

zkopat, cyt. ÚJČ ČAV s malou úpravou/zjemněním příkladu:
- význam: zkypřit; kopáním nohou zbít; zkazit
- příklady: zkopat záhon; zkopat někoho; zkopala jsem diktát

vs.

skopat, cyt. ÚJČ ČAV:
- význam: kopáním, kopnutím snížit, zarovnat, odstranit
- příklady: skopat břeh; skopat pokrývku na zem

---

hrábě CS
=
grabie PL

brány CS (za traktorem; po orbě)
=
brona PL

---

orat CS
=
orać PL

zorat CS
- zrobić oranie
"zorat pole"
- zaorać PL?

zaorat CS
- Dostać coś do ziemie za pomocą pługu. To samo co "zarýt" CS, ale za pomocą pługu.
"zaorat úrodu/hnojivo/hnůj" (PL: plon/nawóz/obornik)
- przyorać PL?

zorat CS (ekspresywnie)
- popsuć coś, zrobić to źle
- zkopat CS
- zorać PL?

Přemysl Oráč
- legendarny książę czeski i założyciel dynastii Przemyślidów [cyt. PL Wiki]
- To "Oráč" ma z tego, że orał.

pluh CS
=
pług PL
(sněžný i na pole; i śnieżny i na połe)

sypač CS
- poprawnie:
Auto z pługiem i urządzeniem do sypania, do zimowego utrzymywania dróg; nieżywotny, liczba mnoga "sypače vyjely"
- potocznie, slangowo:
kulturysta, który bardzo dużo sobie pomaga przez połykanie różnych środków (bo to wszystko sypie do siebie)

silničáři CS
=
drogowcy PL

- liczba pojedyncza teoretycznie: ten jeden silničář; ale w praktyce tego często nie słychać

- dawniej: "cestář" CS (coś jak drogowiec cca 50+ lat temu; raczej pracował sam, przez cały czas na swoim odcinku)

radlice CS
- sněžný pluh CS / pług śnieżny PL
- Coś podobnego jak pluh/pług sn., ale trochę inne, na głębię, uniwersalne
- Chociaż mam bardzo blisko do wszystkiego, co ma opony i służy do pracy, to muszę przyznać, że właśnie tutaj nie jestem zupełnie pewien... znam się raczej na autach użytkowych, i tutaj już chodzi raczej o maszyny...

ruchadlo CS:
- konkretny rodzaj pługu do orania, czeski wynalazek, który zrobił rewolucję w rolnictwie, z roku 1827
- jego autorzy: "bratranci Veverkové"
= kuzyni, każdy z nich miał nazwisko "Veverka" (co znaczy "wiewiórka" PL)
Veverkové

odśnieżać/odśnieżyć PL
- vyhrnovat/vyhrnout sníh CS (pluhem, vyhrnovákem)
- vyhazovat/vyházet/odházet sníh CS (lopatou, vyhrnovákem)
- vyfrézovat sníh CS (sněžnou frézou)
Czeski raczej nie ma biegle używanego jednego uniwersalnego czasownika niezależnego od technologii, może czasami coś jak "uklidit sníh", dosłownie "sprzątnąć śnieg".

Podsumowanie 2025 roku

Thu, 08 Jan 2026 23:41:47 +0100

08. 01. 2026: Podsumowanie 2025 roku

Tym razem wyjątkowo coś z zaplecza.

Chwilę temu napisałem 2025 rok podsumowujący post na swój prywatny FB i na swój prywatny blog,
i później mi wpadło do głowy, że tutaj też go mogę umieścić.

Że by wyjątkowo trochę pokazać, kto tutaj za tym blogem i FB stroną o czeskim właśnie jest.
Kim z grubsza byłem w 2025 r.; czym się zajmowałem. Oprócz nauki czeskiego dla Polaków, ta ma pierwsze miejsce :)

Ten post napisałem po angielsku, i tutaj też go tak wkleję, skoro już go tak napisałem dla wszystkich, w tym dla Czechów.
Z małym dodatkiem po polsku zupełnie na dole.

---
---

Recapitulation of the year 2025:

---

English language certificate
Cambridge FCE
Level B2
(Reading at level C1)

---

Russian language certificate
Level B2
(I wanted to make some modules only at the B2 level,
not having enough of knowledge for B2 generally;
but I was very lucky at other modules.)

---

German language certificate
Goethe Institut
Level A2

---

Amateur radio (HAM) motivated me to go hiking / walking to mountains.
So, I visited e.g. Sněžka mountain, the highest Czech mountain, after approximately 20 years. And other places.

.

I increased my personal achievements in contact distance:

- Unlicensed band PMR 446 MHz 0.5 W: 242 km
(You only need a standard walkie talkie from a supermarket, and some hill in Czechia or Slovakia or nearby with a good view, and you can start PMR DX hobby in the nearest weekend to try to make a contact for distance about 100 km. Yes, using that PMR radio with typical range about 2 km.)

- Licensed amateur radio (HAM) 433 MHz FM, 5 W, handheld: 279 km

(Yes, lot of other operators achieved longer distances,
but I increased my personal records, and it gives me joy.)

.

Thanks to the new collector programme Towers on the Air I achieved my first HAM collector diploma.
I have visited new places in nature in my surroundings, thanks to above mentioned.

(
Unlicensed PMR DX or licensed HAM radio motivates to hike, to make trips into country;
similarly how geocaching can do so.
Basically, someone have to like walking in a country, in nature, to do so;
but amateur radio activities can motivate to do it specifically tomorrow, not "maybe some another day in future".
)

---

I started with cold water training.

(
It took me approximately 20 years of step by step getting used to cold water in shower to get myself to level of whole-body cold shower, I achieved it in December 2024, about +10 °C as a coldest water available in water pipes.
I joined a group of winter swimmers going to a swimming pool in October 2025;
I had my first experience with water in the swimming pool containing an ice in December 2025.
)

.

Photo:
2026-01-08

Air temperature:
Minus 19 °C

Water temperature:
Constant approximately +0 to +1 °C during a frost.

I stood in the water for about 1 or 2 minutes,
other ones approximately twice longer.
(I am still quite a beginner; and good feeling with healthy and sensible approach is the aim.)

.

Warning:
Cold exposure training (winter swimming) is addictive.
Maybe even more than a kickbike scooter.
If you try it, you have to repeat it again and again.
It causes very intensive release of endorphins, hormones of happiness. The body obviously reports that this is very desirable activity (similarly as kickbike scooter riding).

(But, well, ... I have pleasant temperature approximately +24 to +28 °C in the room when I am writing this;
I still prefer rather higher temperature for sitting on a chair in an interior.)

---

This is a list of main successes only; some things did not go well, of course, but it is not topic of this post.
Remember that no one is 100% successful in anything. Social networks, internet generally and any public presentation in general usually show biased view, preferring successes, and hiding failures or troubles in secret.
There are many failures, problems, issues or partial successes/failures behind and beside any success.

---
---

P.S.:

Jeżeli komuś wpadnie do głowy pytanie, jak to mam z j. polskim, skoro w 2025 r. zrobiłem egzaminy z trzech języków obcych, i polskiego w tej liście nie widać,
to odpowiedź brzmi, że j. polski to mój pierwszy język obcy, dla mnie komfortowiejszy od np. angielskiego,
znaczy też można powiedzieć, że j. polski to mój drugi język (bierny słowacki już liczę raczej jako trzeci).

I co do egzaminów z j. polskiego:

Z polskiego już dawniej zdałem egzamin na poziomie C1.

I później, jeśnią 2023 r., zpróbowałem zdobyć najwyższy poziom C2,
poziom wg jego organizatorów trudny nawet dla rodowitych Polaków,
którzy są studentami j. polskiego jako swojego głównego przyszłego zawodu na poziomie magisterskim.
Niestety nie zdałem tego egzaminu z powodu modulu Pisanie, dlatego że tam mi chyba jednak zostało za dużo pamiątek z j. czeskiego.
Ale – zdobyłem wystarczające liczby punktów z modulów Czytanie, Słuchanie, Mówienie i Gramatyka.
I z tego jestem bardzo dumny, skoro chodziło o egzamin na poziomie C2, trudny dla rodowitych Polaków, nawet tych mających blisko do polszczyzny.

Most, mostek, můstek

Tue, 30 Dec 2025 11:18:56 +0100

30. 12. 2025: Most, mostek, můstek

most PL = most CS
mostek PL = můstek, mostek CS

Mały most, "mostek" PL, może więc po czesku być albo "můstek" CS, albo "mostek" CS,
w ogólnym znaczeniu jest oboje poprawnie.

I potem mamy w obu językach mnóstwo konkretnych znaczeń i znaczeń przenośnych...

---

1)

Słowo "můstek" CS może znaczyć w różnych sytuacjach
to samo co polskie "mostek", ew. "most":

můstek CS
(zuby)
=
mostek PL, most protetyczny PL

můstek, kapitánský můstek CS
(na statku PL; na statku kosmicznym)
=
mostek, mostek kapitański PL

Graetzův můstek, Graetz, usměrňovací můstek, můstek, usměrnění, usměrňovač, diodový můstek, Graetzův obvod CS (elektronika)
=
mostek PL (elektronika)

tepelný most CS
=
mostek cieplny PL
- Miejsce, gdzie przez izolację ucieka ciepło z budynku, kampera, przyczepy kempingowej, itp., co nam się nie podoba.
- Prawie tak samo po czesku jak po polsku, tylko z tą różnicą, że po czesku chodzi o "most", natomiast po polsku o "mostek".

most CS (gymnastika)
=
mostek PL
- Prawie tak samo po czesku jak po polsku, tylko z tą różnicą, że po czesku chodzi o "most", natomiast po polsku o "mostek".

---

2)

Słowo "můstek" CS też może znaczyć coś,
co dla Polaka raczej mostkiem nie będzie:

skokanský můstek CS
=
skocznia narciarska PL

oslí můstek CS (nieformalnie)
- Sposób, jak podczas wykładu płynnie przejść od jednego tematu do całkowicie innego; połączenie dwu różnych tematów dla eleganckiego (w ramach możliwości) przejścia od jednego do drugiego. (Czasami wychodzi elegancko, czasami raczej na siłę.)
- Czasami chyba ktoś użyje też w znaczeniu "mnemotechnika", sposób, jak coś zapamiętać.

---

3)

Sytuacje, kiedy po polsku chodzi o "mostek" PL,
natomiast po czesku jest całkowicie inazcej (!!!):

mostek PL
(kolarstwo, część roweru, wspornik kierownicy)
=
představec CS
(Można w tym słowie widzieć, że za pomocą představce kierownica ustawi się do przodu.)

mostek PL
(anatomia, część klatki piersiowej)
=
hrudní kost CS
(klatka piersiowa PL = hrudník, hrudní koš CS)

---

4)

Auta (terenowe):

most PL, oś PL
náprava CS

półoś (napędowa) PL
poloosa CS

mechanizm różnicowy PL
diferenciál CS;
diferák CS (slangowo, potocznie);
rozvodovka CS (archaicznie, fachowo, poprawnie, formalnie)

blokada mostu PL
uzávěrka diferenciálu CS,
uzávěrka CS;
špéra CS (slangowo, z j. niemieckiego)

blokada Torsen PL
samosvorný diferenciál CS (poprawnie, formalnie, fachowo);
samosvor CS (slangowo, potocznie)

Czasami pojawi się termin "elektronická uzávěrka (diferenciálu)" CS,
i to jest tylko funkcja ESP, to tylko lepsza elektronika / software pracujący z hamulcami.
Jest więc ważna różnica
"elektronická" (z grubsza ESP i z nim pokrewne systemy)
vs. "elektrická" / "elektricky ovládaná" (elektrycznie sterowana blokada mechaniczna).

W obszarze polskich słów oś / most / mechanizm różnicowy zależy poprawne tłumaczenie od konkretnego kontekstu,
bo sam "most" PL będzie po czesku najlepiej chyba "náprava" CS (co generalnie znaczy "oś" PL),
natomiast "blokada mostu" PL będzie po czesku zdecydowanie "uzávěrka diferenciálu" CS.
Po czesku więc jakby zamykamy tylko sam mechanizm różnicowy, natomiast Polacy jakby blokują cały most, patrząc na to językowo.
Dlatego czasami trudno poprawnie i precyzyjnie przetłumaczyć konkretne słowo.

---

5)

Nazwy własne miejsc w Czechach:
(realioznawstwo; małe vs. duże literki – "m" vs. "M")

a)

Most
– Miasto w północnych Czechach, zdobywa się tam węgiel brązowy, powierzochowo, dlatego w drugiej połowie XX. wieku praktycznie całe miasto znikneło, bo zdemołowano w ramach zdobywania węgła, i odbudowano znów. Uratowano jedynnie kościół, przewieziono go na torach kolejowych.

Pěchotní srub N-D-S 72 Můstek
– Jeden obiekt twierzdy Dobrošov, koło Náchodu, z lat 30. XX. wieku. Dostępny z przewodnikiem twierdzy, część trasy podziemnej zwiedzania dla turystów.

Můstek
– Dolna część skweru im. św. Wacława (Václavské náměstí), głównego rynku w Pradze.
– Stacja metra właśnie tam. Jedyna możliwość bezpośredniej przesiadki między liniami metra A i B; jedna z trzech stacji przesiadki między linijami metra (A × B; A × C; B × C). Informacja aktualna k końcu 2025 r., kiedy ten artykuł piszę i kiedy istnieją trzy linie metra (A, B, C); przebiega już budowa nowej linii metra, linii D.

Černý Most
– Część Pragi, dzielnica, krawędź Pragi w kierunku wschodnich Czech, znaczy też w kierunku Polski. Jeżeli ktoś przyjedzie do Pragi w kierunku od miast Warszawa, Wrocław, Kłodzko, Wałbrzych, Náchod, Trutnov, Jaroměř, Hradec Králové, Pardubice, po autostradzie D11 (droga E67) albo po równoległej drodze 611 (ta zgoda "11", to nie przypadek, to system), to właśnie w dzielnicy Černý Most zaczyna się metro, linia B, i jest tam przy tym metrze dom parkingowy i parking. Więc, Černý Most, to ta nazsa część Pragi, do której z Náchodu albo z Polski typowo przyjeżdżamy, i gdzie z naszego kierunku można wsiąść na metro, linia B.
– Pisze się duże "M", bo to tylko nazwa, bo nie chodzi o most, skoro chodzi o dzielnicę. I nazwy miast / miejscowości piszemy z dużymi literkami też na początku drugiego i dalszych słów (co generalnie w czeskich nazwach własnych nie jest oczywiste; czeski to nie polski; czeski to nie angielski).

Karlův most
– Most Karola; najsłynniejszy most w Pradze; drugi nastarszy stojący most w Czechach. Dał go wybudować król Karel IV. Dawniej nazywał się po prostu "Kamenný most".
– Pisze się małe "m", bo naprawdę chodzi o most; to słowo "most", to nie nazwa, to fakt, więc małe "m".

Zwięzłe mówiąc:
"most" jest mostem,
"Most" nie jest mostem.
Jest to logiczne,
bo np. człowiek "kovář" jest kowalem,
natomiast człowiek "Kovář" nie jest kowalem (nie musi być), tylko ma takie nazwisko.

b)

Podobnie działa słowo "hora" CS ( = góra PL):

Góra v Karkonoszach i inne góry w innych górach:
Černá hora
– Jest naprawdę górą, więc ma małe "h".

Miasteczko koło Brna (i tamtejszy browar):
Černá Hora
– Nie jest górą; i nazwy miast mają duże pierwsze literki każdego słowa, więc ma duże "H".

Kraj w byłej Jugoslawii:
Černá Hora
– Nie jest górą, więc ma duże "H".

Na takiej samej zasadzie działają też inne podobne nazwy geograficzne:

Černé moře
– Naprawdę morze, więc małe "m".

Prawdziwe rzeczy nie mają potrzeby robić się pozornie większymi :)

---

6)

Kładka

a)

kładka PL
- lávka CS
(przez wodę; ew. coś pomocnego, technicznego, koło budowy, budynku, dużej maszyny przemysłowej, itp.)
- nadchod CS
(przez drogę albo przez tory;
np. z domu parkingowego na przystanek koncowy metra B w powyżej wspominanej praskiej dzielnicy Černý Most)

Tutaj wyjątkowo pozwolę sobie jako Czech wyjaśnić polskiemu czytelnikowi coś z polskiego:

Polskie słowo "kładka" podobno pochodzi od słów
kłoda PL = kláda CS,
bo pierwsze kładki podobno powstały w ten sposób, że przez strumień chodziło się przez leżącą kłodę.

(pień PL = kmen CS)

b)

"kladka" CS
- krążek PL
(fyzika, technika; pevná kladka, volná kladka, kladkostroj)
- kłódka PL
(visací zámek CS)

---

Tyle więc na temat "most".
I zaczęło się tak niepozornie, skoro "most" to po prostu "most", i akurat tutaj nie ma żadnej zdrady.

---

Foto:
Własne zdjęcie, sierpień 2014, podróż na hulajnodze z naczepą czeskim śródlądem;
most "Duha" ("duha" CS = "tęcza" PL),
rzeka Lužnice, miasto Bechyně, powiat Tábor, województwo České Budějovice (Jihočeský kraj), Czechy południowe;
wspólny ruch pociągów i pojazdów drogowych w jednym pasie (!),
jedynne mnie znane miejsce, gdzie jest dla całego kierunku zainstalowany znak drogowy "minimalna pozwolona prędkość" (10 km/h), że by pociąg nie zderzył się z autem.

Autostrady D1, D35 i obwodnica na bogato; słownictwo

Sun, 21 Dec 2025 19:58:53 +0100

21. 12. 2025: Autostrady D1, D35 i obwodnica na bogato; słownictwo

Dnia 19. 12. 2025 został otwarty ostatni odcinek czeskiej autostrady D1.

---

"D" jako "dálnice".

dálnice CS = autostrada PL

Słowo "dálnice" zaczął jako swój własny wewnętrzny skrót używać projektant,
już w czasie między I. i II. wojnami światowymi,
jako skrót z "dálková silnice" CS = "droga dla dużej odłegłości" PL
(też jest w polskim słowo "dal", po czesku "dálka").

Więc z tego wyrażenia "dálková silnice" już cca 100 lat temu od razu powstało słowo "dálnice".

Samo słowo "silnice" CS = "droga" PL jest pokrewne z polskim "siła" i czeskim "síla".
Bo chodzi o droge utwardzoną, wzmocnioną.

---

Więc, po kolei:

podróż PL
=
cesta CS

droga; kierunek; trasa PL
=
cesta; směr; trasa CS

szlak (turystyczny); ścieżka PL
=
(turistická) trasa; stezka, pěšina, pěšinka CS

ścieżka (do pliku) PL
=
cesta (k souboru) CS

ścieżka rowerowa PL
=
cyklostezka CS

droga PL
=
cesta, silnice CS

droga utwardzona PL
=
silnice CS (j. zwykły)
=
zpevněná komunikace CS (j. techniczny)

autostrada PL
=
dálnice CS
(etymologia: dálková silnice)

Tyle słownictwo,
i teraz mogę wrócić do tej nowości:

---

W piątek 19. 12. 2025 został otwarty ostatni odcinek najstarszej i najważnejszej czeskiej autostrady,
dálnice D1,
przez co została skonczoną po więcej niż 60 latach.

Teraz prowadzi ona na trasie Praha – Brno – Ostrava,
i za Ostravą do Polski, gdzie kontynuuje polska A1.

---

Skoro D1 w odcinku Praha – Brno jest bardzo ważna, dużo używana, pełna aut, więc nie za bardzo ulubiona,
już od dłuższego czasu pracuje się na pomocy dla niej: Autostrada D35.

Dálnice D35 będzie alternatywą dla trasy Praha – Ostrava,
i pod tym względem już jest prawie skonczona.

Szczerze mówiąc, z mojego punktu widzenia mieszkanca powiatu Náchod i województwa Hradec Králové nie za bardzo mi się to podoba,
dlatego że ta alternatywna trasa Praha – D11 (E67) – D35 (E442) – Olomouc – D35 – D1 – Ostrava
będzie znaczyła większy ruch na naszej wschodnioczeskiej autostradzie D11 (E67) Praha – Hradec Králové.

---

Powstała jednak na Morawach z tymi autostradami D1 i D35 i innymi taka ciekawa sytuacja, którą ktoś zauważył, i zwrócił na to uwagę w internecie.
Proszę zajrzeć na zdjęcie, na screenshot z mapy.com, który zrobiłem:

Morawskie miasto Tovačov, które ma z grubsza dwa i pół tysięcy mieszkanców,
dostało w ten sposob niesamowitą obwodnice na wypasie.

Taką, o której Praga, stolica "stowiażowa", mająca 1,4 miliona mieszkanców oficjalnie plus dużo pracowników przyjeżdżających głównie z Średnich Czech,
może sobie tylko marzyć...

Proszę zajrzeć na to zdjęcie.
Te dwie wytnięcia z mapy dałem obok siębie znacznie bliżej, niż jak to jest w rzeczywistości,
skoro jedno jest serce Czech i drugie jest na Morawach
(po czesku ta jedna "Morava", liczba pojedyncza),
ale skala jest taka sama, wielkości i odległości w ramach tych dwu sub-obrazków się zgadzają.

Dla zupełności trzeba dodać, że koło miasta Lipník nad Bečvou, w połnocno-wschodnym kącie tego nowego układu,
podobno nie można jechać tak, że by zamknąć kółko korzystając tylko z autostrad.

Ale to się naprawi tylko jak zostanie dokończona autostrada Olomouc – Přerov.
Tak, po prostu tutaj na Morawach można się pochwalić, że nas na to stać :D

Praga i jej marne staranie o dokończenie obwodnicy Pragi, D0 (autostrada nr. zero), może tylko zazdroszczyć.

Na internecie już oczywiście pojawiły się komentarze proponujące, żeby przeprowadzić tych 1,5 milionów mieszkanców z Pragi do 2,5tys. Tovačova,
bo to pewnie będzie szybcze niż dokończenie obwodnicy Pragi, znaczy autostrady D0...

---

Zdjęcie:
Własna montaż screenshotów z mapy.com.

Tento, tato, tenhle, tohle, ...

Mon, 10 Nov 2025 23:18:53 +0100

10. 11. 2025: Tento, tato, tenhle, tohle, ...

Tento, tato, toto,
tenhle, tahle, tohle,
ten, ta, to,
tamten, tamta, tamto, ...

Ale po kolei:

---

1) ten, ta, to

Te trzy slowa po czesku znacza to same po polsku.
Ale tylko w tym jednym kierunku. Nie odwrotnie!

Czeskie "ten, ta, to"
zawsze jest po polsku "ten, ta, to".

Natomiast polskie "ten, ta, to" nie zawsze bedzie po czesku "ten, ta, to".
Dlatego ze mamy jeszcze inny zestaw zaimkow:

---

2) tento, tato, toto (tenhle, tahle, tohle)

---

Jaka jest roznica?
Pomoge sobie angielskim:

ten, ta, to CS
=
the EN

Ten, o ktorym mowilismy. Ten, ktory juz znamy, o ktorym juz byla mowa.
Zdefinowany wczesniej.
Wczesniej (!!!)
(ta, to, ... wg rodzaju)

tento / tenhle, tato / tahle, toto / tohle CS
=
this, this one EN

Ten bardzo konkretny,
na ktory teraz wlasnie pokazuje lub chociaz patrze,
ew. u ktorego wlasnie teraz stoje.
Teraz (!!!)
(ta, to, ... wg rodzaju)

Jest to bardzo wazna roznica miedzy polskim vs. czeskim,
ktora mi nawet powoduje troche adrenalinu podczas ustalania terminu lekcji:

ten čtvrtek CS = ten czwartek PL
tento čtvrtek CS = ten czwartek PL

Przyczym jednak te dwie czeskie wyrazenia maja fatalnie rozne znaczenie!!!
I po polsku niestety mowia sie tak samo.

"ten čtvrtek"
=
"generalnie w czwartki, ogolnie, prawie co tydzien; jak o tym mozliwym terminie juz mowilismy wczesniej"

Natomiast:

"tento čtvrtek"
=
"ten jeden konkretny czwartek, ktory bedzie najblizej, w tym tygodniu; nie dotyczy na ogol nastepnych tygodni"

Wiec "ten čtvrtek" dotyczy ogolnie wszystkich cwartkow,
i "ten" znaczy nawiazanie do juz wczesniej otworzonego tematu.
The EN.

Natomiast "tento čtvrtek" dotyczy tylko i wylacznie jednego najblizszego czwartku;
nie nastepnych.
This EN.

I po polsku oboje powie sie "ten", chociaz na ile dam rade wyrazic sie po polsku...

---

3) tamten, tamta, tamto
(CS = PL)

To moze wychodzic z obu sytuacji powyzej
(albo wczesniej juz otworzony temat; albo cos, na co teraz pokazuje),
ale musi chodzic o wieksza odleglosc w czasie albo przestrzeni.
Po prostu w czasoprzestrzeni (zawsze lubie, jak wlasnie ta wielkosc fizykalna przejawia sie w jezyku, w gramatyce, w praktycznej komunikacji 3:) ).

– Tamten, jak jsme o něm mluvili minulý měsíc.
– PL: Tamten, jak o nim rozmawialismy w przeszlym miesiacu.

– Tamten (ukazuji) na opačném konci haly.
– PL: Tamten (pokazuje) na odwrotnym koncu hali.

To dziala praktycznie jak po polsku.

---

Konkretny ksztalt
Jezeli juz wiemy, z ktorej grupy ad powyzej 1 vs. 2 vs. 3 potrzebujemy slowo, to zostaje wybrac poprawny ksztalt.

Ad 1 i ad 3 jest to dla Polaka bardzo naturalne, i zrobi to poprawnie wg uczucia.
- ten × ta × to
- tamten × tamta × tamto
- r. męski × r. żeński × r. nijaki
Dokładnie tak samo jak po polsku.

Ad 2 – rodzaje tez sa spoko:

- tento × tato × toto
- tenhle × tahle × tohle
- r. męski × r. żeński × r. nijaki

---

Ale jeszcze pokaze to troche bardziej detalowo:

Panstwo moze poprawnie zauwazyli,
ze chodzi o baze ten × ta × to, jak po polsku,
ale do tego jest dodano albo "-to", albo "-hle".

W czym jest roznica miedzy "-to" vs. "-hle"?
W stylistyce. W formie. W sytuacji, do ktorej to pasuje. W poziomie jezykowej kultury.

Niestety wlasnie tutaj nie mamy do dyspozycji zlotej sredniej drogi.
Nie ma tutaj mozliwosci wyrazic sie stylistycznie neutralnie.

Musimy zdecydowac sie, czy bedziemy mowic bardzo formalnie, urzedowo, technicznie, w sposob nie odpowiedni do bieglej komunikacji,
albo odwrotnie, czy bedziemy mowic potocznie.

Do pisanej formy, do ksiazki, artykulu, dokumentacji, specyfikacji, oferty, zapytania ofertowego, umowy, do e-mailu do klienta,
albo do przemowy publicznej, na mikrofon, czy juz w sali konferencyjnej czy do mediow
polecam formalna forme "tento, tato, toto".

Do zwyklych rozmow, w tym do pracownych rozmow przy jednym stole,
w tym do mailow prywatnych,
i chyba moze tez nawet do mailow do kolegow w pracy, w bieglej codziennej komunikacji
polecam potoczna forme "tenhle, tahle, tohle".

---

Ciekawostka dla tych, kto pytaja "skad i dlaczego"?:

Ten dodatek "-hle", to wlasnie jest skrot z "hleď".
Hleď, pohleď, podívej se, koukni, ...

Jak polskie: Przegladarka, ogladac, wzglednie, nie spogladaj nigdy wstecz, poglad, ... patrzec.

Wiec, "tenhle" wlasnie, co do etymologii (powstaniu slowa, historii slowa) tak naprawde znaczylo "patrz, ten".
Bo czeskie "h" (samo "h"!), to jest polskie "g".

---

Odmiana tento, tenhle, ...

Mozna pomoc sobie przez to, ze praktycznie chodzi o ten+to, ta+to, to+to,
i wlasnie wg tego to odmieniamy – per partes, po czesciach.
Znaczy – odmieniamy tylko pierwsza czesc tego zlozonego slowa,
natomiast dodane "-to" lub "-hle" zostaje bez zmiany.

Przyimki i rzeczowniki w przypadku potocznej formy tutaj podaje wiecej potocznie.
W przypadku przyimku "o" prosze pisac zawsze "o".
Ten potoczny ksztalk [vo] tylko mowimy, i nawet nie kazdy tego lubi (na Morawach tego nie musia lubic).

Rodzaj meski zywotny formalnie:
1. tento muž
2. bez tohoto muže
3. tomuto muži
4. vidím tohoto muže
5. –
6. o tomto muži
7. s tímto mužem

Rodzaj meski zywotny potocznie:
1. tenhle chlap
2. bez tohohle chlapa
3. tomuhle chlapovi (cca woj. Královéhradecké, pewnie powiat Náchod: tomuhle chlapoj)
4. vidím tohohle chlapa
5. –
6. [v]o tomhle chlapovi (cca woj. Královéhradecké, pewnie powiat Náchod: tomuhle chlapoj)
7. s tímhle chlapem

Rodzaj meski niezywotny formalnie:
1. tento dům
2. bez tohoto domu
3. tomuto domu
4. vidím tento dům (na tym polega roznica miedzy zywotnym i niezywotnym; m. niezywotny ma 4. przypadek taki sam jak 1. przypadek; tak samo jak w polskim)
5. –
6. o tomto domě/domu
7. s tímto domem

Rodzaj meski niezywotny potocznie:
1. tenhle barák
2. bez tohohle baráku
3. tomuhle baráku
4. vidím tenhle barák (na tym polega roznica miedzy zywotnym i niezywotnym; m. niezywotny ma 4. przypadek taki sam jak 1. przypadek; tak samo jak w polskim)
5. –
6. [v]o tomhle baráku
7. s tímhle barákem

Rodzaj zenski formalnie:
1. tato žena
2. bez této ženy
3. této ženě
4. vidím tuto ženu
5. –
6. o této ženě
7. s touto ženou

Rodzaj zenski potocznie:
1. tahle ženská
2. bez týhle ženský
3. týhle ženský
4. vidím tuhle ženskou
5. –
6. [v]o týhle ženský
7. s touhle ženskou

Rodzaj nijaki formalnie:
1. toto město
2. bez tohoto města (zaimek tak samo jak w r. meskim)
3. tomuto městu (zaimek tak samo jak w r. meskim)
4. vidím toto město
5. –
6. o tomto městě/městu (zaimek tak samo jak w r. meskim)
7. s tímto městem (zaimek tak samo jak w r. meskim)

Rodzaj nijaki potocznie:
1. tohle město
2. bez tohohle města (zaimek tak samo jak w r. meskim)
3. tomuhle městu (zaimek tak samo jak w r. meskim)
4. vidím tohle město
5. –
6. [v]o tomhle městě/městu (zaimek tak samo jak w r. meskim)
7. s tímhle městem (zaimek tak samo jak w r. meskim)

Rzeczowniki w r. meskich i zenskich zmieniam w zaleznosci od formalnej vs. potocznej mowy,
ze by to brzmiec sensownie i konsystentnie.
Ze by laczyc formalny zaimek z formalnym rzeczownikiem i potoczny zaimek z potocznym rzeczownikiem,
ze by to byc naturalne i prawdziwe.
Np.: "chlap" CS potocznie = "muž" CS formalnie = "mezczyzna"/"facet" PL

---

I nie pokazalem tutaj liczby mnogej... Bo juz bez niej tutaj jest tego duzo :)

---

I jest jeszcze ekstremalniejszy potoczny ksztalt:

tenhle: tendle, tenhleten, tendlencten

– to wszystko rodzaj meski, pierwszy przypadek (mianownik)
a) zamiast "h" damy "nd"
b) dodajemy nastepne "ten" pod koniec
c) zkombinujemy i a) i b), z malym dodatkem "nc" przed przyrostkem 3:)

Ale tego niech Panstwo nie mowia, to polecam trzymac tylko jako slownictwo pasywne.
Nawet wlasnie to moze byc bardziej regionalne.

I podobnie rodzaje zenski i nijaki:

- tahle: tahleta, tadlencta (tutaj tylko mozliwosci b i c; nie a)

- tohle: tohleto, todlencto (tak samo, tez brak mozliwosci a)

I prosze ze by Panstwo nie chcieli od tych ekstremalnych ksztaltow odmiany,
bo to moglbym sie sam przestraszyc, jak groznie ja osobiscie na co dzien mowie :D

Wiec... to wszystko jest polskie ten/ta/to, w pokazujacym znaczeniu "this (one)" EN.

---
---

Dodatek:

tenkrát CS
=
wtedy PL (już raczej tylko o przeszłości; już raczej nie jako warunek przyszłości, to już jest raczej archaism)

vs.

tentokrát CS
=
tym razem, w tym przypadku PL

---

Ad "tentokrát" – nawet to działa dosłownie po częściach:

np. 2 × 5 [dva krát pět]

krát CS = raz PL

jeden raz, dwa razy, trzy razy, ...
=
jednou (!!!), dvakrát, tříkrát, ...

tento CS = ten (oten) PL

=>

tentokrát CS = tymrazem PL

Elektricko-parní lokomotiva

Wed, 22 Oct 2025 18:01:47 +0200

22. 10. 2025: Elektricko-parní lokomotiva

Elektro-parní lokomotiva

Na YouTubu jsem narazil na polský kanál "nie po kolei" s velice zajímavým obsahem, zatím jsem tam zhlédl pár videí o atypických parních lokomotivách.

Hodně zajímavé je video o elektricko-parní lokomotivě.
Cože? Ano.

---

Představte si, že máte:
- levnou elektřinu
- drahé uhlí
- parní lokomotivy

---

Švýcarsko už před začátkem druhé světové války mělo 70 % tratí elektrifikovaných,
mělo levnou elektřinu z horských vodních elektráren,
nemělo vlastní ložiska uhlí, muselo ho dovážet,
a během druhé světové války cena uhlí raketově rostla.

Takže Švýcaři udělali co?
To nejlepší, co mohli:
Parní lokomotivy (dvě) osadili pantografy a elektrickými topnými tělesy.

Pro úplnost a pro jistotu pro netechniky:
Standardní parní lokomotiva funguje tak, že se uhlí pomocí ohně mění na teplo,
teplo mění vodu na páru,
a tlak páry pohání kola lokomotivy.
Parní lokomotiva tak potřebovala doplňovat uhlí a vodu, a ty měnila na pohyb.

A elektricko-parní lokomotiva tu vodu ohřívala nikoliv ohněm z uhlí,
nýbrž elektřinou z drátů nad tratí.

A navíc: Možnost topení v kotli byla zachována, takže pohon byl vlastně hybridní,
a lokomotiva uměla klasicky pomocí spalování uhlí jezdit i po neelektrifikované trati.

Po válce už to řešení nebylo potřebné.

(Napadá mne analogie s českými auty a autobusy na dřevoplyn,
které si vozily zplynovací agregát pro přeměnu dřeva na plyn,
a ten plyn se pak spaloval ve výbušném motoru podobně, jako se v něm dnes spaluje LPG nebo CNG.)

O desítky let později bylo podobné řešení elektricko-parní lokomotivy patentováno v Kanadě, ale neví se, jestli došlo na realizaci.

---

Na závěr video zmiňuje i jiné, pozdější, řešení:

Stacionární vnější elektrický předehřev vody v klasické historické parní lokomotivě v depu,
aby její obsluha nemusela před jízdou vstávat extrémně brzy a jít historickou lokomotivu roztápět dlouho před odjezdem.
Pára se připraví elektrickým ohřevem, a klasické topeniště pak v té práci pokračuje po odjezdu,
podobně jako když ta švýcarská elektricko-parní lokomotiva za druhé světové války vyjela mimo elektrifikovanou část trati.

---

Tolik zjednodušeně, co jsem se dozvěděl z toho videa "Lokomotywa elektryczno-parowa" polského YT kanálu "nie po kolei".

A po úplnost doplním svůj komentář,
že ten název celého kanálu "nie po kolei" je v polštině slovní hříčka.

"Nie po kolei" doslovně znamená "ne popořadě",
ale především je to zavedený idiom zhruba ve smyslu "něco není v pořádku".
Protože polská slova kolej, kolejność, kolejka, atd. jsou česky mj. pořadí, (něčí) řada/pořadí, sekvence, fronta, ...

Jenže polské slovo "kolej" také znamená česky "železnice", příp. "dráha" ve smyslu celého toho ekosystému, oboru, dominantní/monopolní firmy; všechna kolejová technika a lidé okolo ní.
Takže ten název "Nie po kolei" vlastně doslovně znamená zhruba něco jako "ne na dráze", no, moc to takto říci nejde... Prostě jde o to, že je to slovní hříčka, která v sobě při určité interpretaci obsahuje železnici.

Kdybych chtěl hodně na křeč hledat něco podobného v češtině, asi bych zvolil název "vykolejení", protože to také je takový negativní idiom, který může mít přenesený význam, a přitom to odkazuje na železnici... Ale byl by tam dost velký významový posun, jak říkám, bylo by to křečovité, tedy polsky "na siłę".

---

A když už jsem v tomto tématu:

Česká "kolej" (např. "kolej č. 2") nebo konkrétní závodní dráha (atletika, plavání, ...) je polsky "tor".
Česká "kolejnice" je polsky "szyna".
A česká "kolej", na níž bydlí studenti vysokých škol, je polsky "akademik".

Nedá mi to, a opět poznamenám, že občas na potkání doporučuji zhlédnout polský film "Człowiek na torze", doslovně "Člověk na trati / na kolejích",
což je velice kvalitní polská analytická psychologická konverzační detektivka z r. 1956,
která se, jako bonus, odehrává v kulisách parní železnice.

Údajně by k ní měly existovat slovenské titulky, ale nevím to jistě, já jsem ji viděl v originále.

---

Zdroj informací:
https://www.youtube.com/watch?v=tHwKRKORCxQ
Lokomotywa elektryczno-parowa; Nie po kolei; YouTube

Zdroj fotografií:
www.douglas-self.com/MUSEUM/LOCOLOCO/swisselec/swisselc.htm

Poznámka:
Citované video uvádí, že ty dvě švýcarské elektrické parní lokomotivy byly z r. 1943;
ale web, na němž jsem dohledal fotografie (stejné jako jsou ve videu) u jednoho snímku uvádí, že byl pořízen v r. 1942.

Zodpovědný, odpovědný, zodpovědnost, odpovědnost, ... – odpowiedzialny, odpowiedzialność, ...

Tue, 21 Oct 2025 23:25:23 +0200

21. 10. 2025: Zodpovědný, odpovědný, zodpovědnost, odpovědnost, ... – odpowiedzialny, odpowiedzialność, ...

Jazykový vtip:

Uchazeč přijde na pracovní pohovor, a potenciální šéf se ho ptá:
"Jste zodpovědný?"
Uchazeč odpoví:
"Ano, vždy, když se něco stalo, tak mi říkali, že jsem za to zodpovědný."

---

Dowcip językowy:

Kandydat przyjdzie na rozmowę kwalifikacyjną, i potencjalny szef go pyta:
"Czy jest Pan odpowiedzialny?"
Kandydat odpowie:
"Tak, zawsze, kiedy coś się zdarzyło, to do mnie mówili, że za to jestem odpowiedzialny."

---

Ten język dowcipowy działa tak samo nie tylko po czesku ("zodpovědný") i po polsku ("odpowiedzialny"),
ale też po angielsku ("responsible").

---
---

Mamy tutaj trzy znaczenia słowa odpowiedzialny PL = responsible EN:

---

1) Sumienny PL
- zodpovědný CS
- svědomitý CS

Ew. podobne:
- spolehlivý CS (Można na niego liczyć.)
- dochvilný CS (punktualny PL)
- pečlivý CS (staranny, dokładny PL)
- poctivý CS (rzetelny PL)

---

2) Odpowiadziałny za jakiś dział, zakres, ...
- zodpovědný CS
- odpovědný CS

Technický ředitel je zodpovědný za to, aby vše fungovalo.
Technický ředitel je odpovědný za to, aby vše fungovalo.

Má za to (z)odpovědnost.

odpowiedzialność PL
- zodpovědnost CS
- odpovědnost PL

Zodpovídá za to.
Odpovídá za to.
- za koho, za co; 4. pád, biernik

"Hmotná odpovědnost" CS
- Zaměstnanci mají hmotnou odpovědnost za zboží a tržbu.
- tylko bez "z-"
- materialna odpowiedzialność pracowników za towar i utarg (jak go zabraknie, to płacą).

---

3) Odpowiadziałny za jakiś błąd, problem, ...
- zodpovědný CS
- odpovědný CS

Technický ředitel je zodpovědný za to, že výroba stojí.
Technický ředitel je odpovědný za to, že výroba stojí.

Nese za to (z)odpovědnost.

odpowiedzialność PL
- zodpovědnost CS
- odpovědnost PL

Bude se z toho zodpovídat.
- z koho, z čeho; 2. pád, dopełniacz
- "se"
- z "z-"
(Właśnie chodzi o to, że podczas śledztwa będzie odpowiadać na nieprzyjemne pytania. Během vyšetřování bude odpovídat na nepříjemné otázky.)

---

Więc:

W znaczeniu ad 1 (sumienny PL)
jest tylko "zodpovědný" CS.
Obowiązkowo z tym "z-".
Nie może być bez tego "z-".

W znaczeniach ad 2 (dział, zakres) i ad 3 (błąd, problem)
może być i "zodpovědný" CS i "odpovědný" CS.
Albo z "z-", albo bez niego.

Jeżeli ad 2 albo 3 użyjemy czasownik "zodpovídat"
(i nie "být zodpovědný"),
to ogólna odpowiadzialność za zakres (ad 2) może być z "z-", albo bez, i w bierniku;
natomiast zpowodowanie szkody (ad 3) jest z "z-", z "se", i w dopełniaczu.

---
---

PL:
- z o.o.
- z ograniczoną odpowiedzialnością
=
CS:
- spol. s r.o.
- s.r.o.
- společnost s ručením omezeným
- Trochę więcej na ten temat w artykułu nr 341.

ručení CS ~ gwarancja PL
– záruka CS = gwarancja na towar i usługi PL
– záruka CS, zástava cS = zastaw PL
– rukojmí CS = zakładnik PL

Starać się vs. starat se

Tue, 16 Sep 2025 23:34:13 +0200

16. 09. 2025: Starać się vs. starat se

starać się o coś, dążyć do czegoś, próbować coś
=
snažit se o něco, usilovat o něco, zkoušet něco, pokoušet se o něco

opiekować się czymś
=
starat se o něco

zmartwienia
=
starosti

martwić się
=
dělat si starosti

burmistrz
=
starosta

prezydent miasta
=
primátor

---

Doplněno:

zapewnić (sobie) PL
=
zařídit (si), zajistit (si), obstarat (si) CS

zapewniać (sobie) PL
=
zařizovat (si), zajišťovat (si), obstarávat (si) CS

Na koncertu, na koncertě, ...

Mon, 25 Aug 2025 21:16:24 +0200

25. 08. 2025: Na koncertu, na koncertě, ...

Na koncertu, na koncertě, ...
– mužský rod neživotný
– 6. pád (o kom, o čem; lokál; miejscownik)

---

Mnoho podstatných jmen mužského rodu neživotného má v 6. pádu (o kom, o čem) dva tvary (koncovky), z nichž si můžeme vybírat:

Dużo rzeczowników r. męskiego nieżywotnego ma w miejscowniku dwa kszałty (końcówki), z których możemy wybierać:

obchod
– v obchodě, v obchodu

hrad
– na hradě, na hradu

koncert
– na koncertě, na koncertu

festival
– na festivale, na festivalu

stůl
– na stole, na stolu

rod
– v rodě, v rodu

autobus
– v autobuse, v autobusu

obraz
– na obraze, na obrazu

---

Ale! Některé mají jen jednu koncovku:

Ale! Niektóre posiadają tylko jednę koncówkę:

supermarket
– v supermarketu
!!!
Akurat to jest bardzo nieprzyjemne, skoro w polskim jest "w supermarkecie".
Niestety nie możemy po czesku tutaj powiedzieć "-tě", było by to źle.

hotel
– v hotelu, na hotelu

hostel / motel / botel
– v hostelu / v motelu / v botelu

sval
– ve svalu

rondel
– v rondelu

popel
– v popelu (archaicky také "v popeli")

kužel
– v kuželu (méně často také "v kuželi")

---

A naopak – pouze:

I na odwrót – tylko:

kostel
– v kostele

---

A ještě střední rod.
Zde je typická koncovka "-ě".
Koncovka "-u" je možná, ale není obvyklá:

I jeszcze r. nijaki.
Tutaj jest typowa koncówka "-ě".
Koncówka "-u" jest możliwa, ale nie jest typowa:

město
– ve městě, v městu

auto
– v autě, v autu

divadlo
– v divadle, v divadlu

kino
– v kině, v kinu

Brno
– v Brně, v Brnu

Ale! Někdy je možná pouze jedna koncovka:

domino
– v dominu

Společnost; towarzystwo, spółka; firma; s. r. o., ...

Sun, 17 Aug 2025 02:21:44 +0200

17. 08. 2025: Společnost; towarzystwo, spółka; firma; s. r. o., ...

Ten językowy dowcip na obrazku, bazujący na dwuznaczności angielskiego słowa "company", działa w czeskim dokładnie tak samo jak w angielskim:
"How beautiful it is to find someone who asks for nothing but your company."
=
"Jaké je to krásné nalézt někoho, kdo nežádá nic jiného než vaši společnost."

společnost CS:
- społeczeństwo PL
- towarzystwo PL
- spółka PL

V tom posledním významu v běžném jazyce neříkáme "společnost", ale "firma". Úplně stejně jako v polštině.
W tym ostatnim znaczeniu w zwyczajnym języku nie mówimy "společnost" CS ("spółka" PL), ale "firma" CS/PL. Zupełnie tak samo jak w polskim.

Czeskie słowo "společnost" w znaczeniu "spółka" PL brzmi bardziej fachowo lub formalniej. Tak samo jak i w polskim.

Np.:

spol. s r.o.
= s.r.o.
= společnost s ručením omezeným
= [eseróčko] (potocznie)
= PL: z o.o.

Zazwyczaj pisze się to tak, jak podałem, bez spacji po kropkach, bo taki jest zwyczaj, chociaż typografia narzeka.
Ja miałem szczęście, że kiedy 10 lat temu zakladałem firmę / spółkę, to notariusz miał wielkie zrozumienie dla mojego sentymentu do typografii,
i udało się mu na moją prósbę zapisać nazwę mojej firmy typograficznie poprawnie, z "s. r. o.", z spacjami po kropkach.
Co wcale nie jest oczywistość! Ale o językowo i typograficznie poprawny zapis warto walczyć 3:)
Co mi przypomina, że mam właśnie rocznicę 10 lat firmy. Znaczy spółki.

Ad potoczna wymowa "s.r.o." = [eseróčko]:
Jest to ta sama zasada jak wymowa:
- SUV = [esúvečko]
- MPV = [empévéčko]
- CD = [cédéčko], [cédo]
- DVD = [dévédéčko], [dývýdýčko] (tutaj już bardziej po angielsku niż w przypadku starszego CD), [dývko]

Inny przykład:

a.s.
= akciová společnost
= "akciovka" (potocznie)
= PL: spółka akcyjna

---

Obrazek z internetu;
i usunułem z jego dolnej części dialogi,
bo jedna połowa była zapisana niepoprawnie (slangowo), i druga była bardzo niegrzeczna.

Jet na kole, autem, s traktorem

Tue, 12 Aug 2025 00:12:25 +0200

12. 08. 2025: Jet na kole, autem, s traktorem

jechać rowerem, jechać na rowerze PL
= jet na kole CS

Nie można powiedzieć "kolem"!!!
Tylko "na kole"!!!

---

1) Siedzi/jest się na górze; na tym; typowo raczej bez dachu:

Jedu / Jezdím
- na koloběžce (PL: hulajnoga)
- na kole (PL: rower)
- na motorce (PL: motor)
- na koni (PL: koń)
- na čtyřkolce (PL: quad)
- na skútru (PL: skuter)
- na lehokole (PL: rower poziomy)

---

2) Siedzi/jest się w środku, w tym; typowo raczej z dachem

Jedu / Jezdím
- autem
- autobusem
- metrem
- tramvají
- vlakem (PL: pociąg)
- velomobilem

---

3) Siedzi/jest się w środku, w tym; typowo raczej z dachem;
ale ten człowiek jest obsluga maszyny, która pracuje,
istotna jest ta maszyna;
natomiast człowiek jest tam po to, że by pracowała ta maszyna;
nie chodzi o środek transportu.

Jedu / Jezdím
- s traktorem
- s kamionem (PL: tir)
- s náklaďákem
- s autobusem
- s tramvají

---

2 vs. 3) Praca vs. transport:

"Jezdí autobusem"
= W celach transportu swojej osoby np. do szkoły lub pracy używa autobus; jest pasażerem.

vs.

"Jezdí s autobusem"
= Siedzi zupełnie nalewo z przodu i spędza tam swój czas pracy.

Jeżeli jechałbym wieczorem za pomocą traktoru do teatru,
to teoretycznie, co do systemu, chyba ma sens powiedzieć
"Do divadla pojedu traktorem",
jadnak w przypadku traktoru, jako maszyny, jesteśmy przyzwyczajoni do tego "s", jako obsługa, więc może ktoś powiedziałby
"Do divadla pojedu s traktorem"

---

1 vs. 3) historia techniki i etymologia języka:

Dawniej traktory nie miały dachu,
kierowca był najwyżej sięgającą częścią traktoru,
siedział praktycznie na nim,
więc mówiło się
"jet na traktoru".

Tak jak polskie hasło "Kobiety na traktory".

Potem traktory dostały dach, okna, drwzi, ew. autoradio, ...
Więc siędzi się w nich, więc mówi się
"jet s traktorem".

Jednak czasami można slangowo potocznie powiedzieć, że ktoś jeżdzi na... (kamionu, kombajnu, ...) np. w sensie przypisania konkretnego kierowcy do konkretnego pojazdu.

Vedle, podél, podle, podlý, u, pod, okolo, kolem, blok, panelák, činžák, vchod, na kole

Tue, 12 Aug 2025 00:06:22 +0200

12. 08. 2025: Vedle, podél, podle, podlý, u, pod, okolo, kolem, blok, panelák, činžák, vchod, na kole

vedle CS
= obok PL

podél CS
= wzdłuż PL

podle CS
– według, zgodnie z PL
– podstępnie PL
– Znát se s někým podle vidění, od vidění: z widzenia

podlý, zákeřný CS
= podły PL
(Zákeřný: jako že je schovaný za keřem – jako że jest ukryty za krzakem)

---

u CS
= przy, koło (jest bardzo blisko), około (jest bardzo blisko), pod (parkować pod sklepem)

pod CS
= pod PL jako naprawde pod, pod czymś

parkuji u obchodu CS
= parkuję przy sklepie, koło sklepu, pod sklepem

parkuji pod obchodem CS – jakoś typowo nie powiemy, ale każdy by rozumiał, że chodzi o suteren. Podziemny parking. Pod to pod.

---

okolo, kolem CS
= około, koło – ale tylko w 2 znaczeniach z trzech polskich:
1)
Každý den chodím do školy okolo / kolem pošty:
Mam ją po drodzę, spotykam ją na mojej drodzę.

2)
Každý den běhám okolo bloku:
Biegam koło wzajemnie połączonych domów, czy już w historycznym centrum miasta, czy na osiedlu.

Nie 3)

Parkuję koło poczty PL
=
Parkuji u pošty CS.

U !!!

Nie można powiedzieć "okolo pošty",
bo to by Państwo musieli przyjechać z bardzo długim road trainem (pociągem drogowym, tirem z bardzo wielu naczepami/przyczepami), że by tego można zrealizować.

jechać rowerem, jechać na rowerze PL
= jet na kole CS
Nie "kolem"!!!
Bardziej szczegółowo ten temat opisuję w następnym artykule.

---

okolo, kolem, cca, zhruba, přibližně, asi, víceméně CS
= koło, około, z grubsza, w przybliżeniu, mniej więcej PL

---

blok CS
= grupa domów w historycznym centrum lub na osiedlu, połączonych do jednej całości;
1 blok to 1 strefa wzajemnie się dotykających domów między najbliższymi skrzyżowaniami
(i całkowicie inne znaczenia, tutaj w tym kontekście nie istotne; podobnie jak w PL)

blok PL
(w tutejszym kontekście)
= panelák, panelový dům CS

kamiennica PL
= činžák, činžovní dům, bytový dům CS
(činže CS – stare słowo dla opłaty za wynajem mieszkania, jak polskie czynsz; ale w CS już to jest archaiczne, i rodzaj żenski – ta činže)

schody; schodiště CS
= schody; klatka schodowa PL

vchod CS
= wejście PL

vchod ..., soused od nás ze vchodu, soused z vedlejšího vchodu CS
= klatka ..., sąsiąd z naszej klatki, sąsiad z klatki obok PL

Jeżeli chodzi o identyfikacje części bloku lub kamiennicy,
to zamiast polskiego "klatka (nr)" używa się w czeskim "vchod (č.)"
(Jak by o kimś powiedzono, że mieszka na schodišti, to by brzmieło to dziwnie,
trochę jak by chodziło o bezdomnego, mieszkającego na schodach.)

Potom, tomu, jednomu, toho, jednoho

Thu, 03 Jul 2025 22:46:38 +0200

03. 07. 2025: Potom, tomu, jednomu, toho, jednoho

Uwaga na niepozornie inne samogłóski w niektórych podobnych słowach:

---

PL: potem (samogłóski: o-e)
CS: potom (samogłóski: o-o)

---

PL: temu (e-u)
CS: tomu (o-u)

PL: tego (e-o)
CS: toho (o-o)

---

PL: jednemu (e-e-u)
CS: jednomu (e-o-u)

PL: jednego (e-e-o)
CS: jednoho (e-o-o)

W słowach "jednemu" PL i "jednego" PL więc na środku,
tam, gdzie polski ma "e", mamy w czeskim "o".

---

Celownik / 3. pád:
Dam to potem temu jednemu.
Dám to potom tomu jednomu.

Dopełniacz / 2. pád:
Bez tego jednego.
Bez toho jednoho.

Celownik / 4. pád:
Widzę tego jednego.
Vidím toho jednoho.

Jakoś tak generalnie w czeskim używamy akurat w tych przypadkach więcej "o" niż jak to jest w polskim.

Budowa autostrady D11 będzie kontynuować

Wed, 28 May 2025 00:31:03 +0200

28. 05. 2025: Budowa autostrady D11 będzie kontynuować

Budowa czeskiej autostrady D11
(ostatni brakujacy odcinek autostrad na trasie Praga – Warszawa;
znaczy odcinek Jaroměř – Královec, na ktory juz w Lubawce czeka polska S3)
bedzie kontynuowala.

Radioaktywnosc wykryta w zeszlym tygodniu na cca 300m odcinku w poblizu elektrowni weglowej Trutnov (wegiel spalony w przeszloszci w tej elektrowni zawieral radon) nie jest za duza,
nie zagraza pracownikow budowy,
budowa autostrady w tym odcinku moze znow ruszyc.

Wynika to z artykulu ČTK (Česká tisková kancelář; Czeskie biuro prasowe)
"Radiace ze vzorků z D11 lidi neohrožuje, stavbě nebrání, uvedl SÚJB"
https://www.ceskenoviny.cz/zpravy/radiace-ze-vzorku-z-d11-lidi-neohrozuje-stavbe-nebrani-uvedl-sujb/2678970
opubl. 27. 5. 2025, 22:35,
cyt. 28. 5. 2025, 0:15.

Z mojego doswiadczenia wynika, ze artykuly z tej strony ČTK (ceskenoviny.cz) po paru latach znikaja,
wiec czytelnicy w przyszlosci juz go tam raczej nie znajda.

Najniższa wieża widokowa. Czeskie śmieszkowanie ("recese").

Mon, 12 May 2025 02:32:11 +0200

12. 05. 2025: Najniższa wieża widokowa. Czeskie śmieszkowanie ("recese").

Odwiedziłem podobno najniższą "wieżę widokową" na świecie.
Im. Járy Cimrmana.

Przyczym:

Ta "wieża widokowa" ma wysokość minus 15 centymetrów;

nazywa się wg osoby, która byłaby prawie doskonałą jak nie to, że nigdy nie istnieła;

i tę wieżę widokową odwiedziłem koło pierwszej godziny w nocy.

Witam Państwa w Czechach.

Cały ten wstęp powyżej, chociaż na pierwszy rzut oka chodzi o koncentrat absurdów, jest czysta prawda.
I teraz spróbójmy na te powyżej podane fakty zajrzeć w taki sposob, że by zaczęły wyglądać sensownie. Chociaż trochę, w ramach możliwości.

---

Ta "wieża" widokowa znajduje się w wiosce Nouzov,
z grubsza 2,5 km prostą linią na połnocny wschód od centrum powiatowego miasta Semily,
znaczy też w powiacie Semily (okres Semily).
W Województwie libereckim (Liberecký kraj).

Chodzi tak naprawdę o kwadratową dziurę w ziemi, o głębokości 15 cm.
Dopełnioną o balustradę, tak jak to na wieżach widokowych powinno być.

Po jednej stronie naprawdę chodzi o żart, bo wyglębienie dziury 15 cm do ziemi faktycznie nie prowadzi do widoku do większej odleglości.
To po prostu jest jeden z przejawów czeskiego poczucia humoru.
Czasami mówię, że czeski humor jest w pewnych cechach podobny do humoru brityjskiego.

(

Dlatego też czescy fanowie brityjskiego humorystycznego SciFi seriału Red Dwarf należą między największych fanów tego serialu;
i niektórzy autorzy tego brityjskiego seriału już Czechy w tym kontekście odwiedzili.

Jeżeli ktoś jest informatykiem, np. programistą, i chce wspólpracować z Czechami,
to zrobi dobrze, jeżeli ten seriał będzie chociaż trochę znać.

Dla mnóstwa czeskich informatyków chodzi o kultowy seriał;
można go pod pewnym aspektem uważać za część czeskiej kultury, choć chodzi o seriał brityjski:
Red Dwarf / Červený trpaslík / Czerwony Karzeł.

Pierwsza seria powstała roku 1988; i jej pierwszy odcinek nazywa się "Koniec".
Bardzo logiczne, prawda? Nawet naprawdę prawda, ta nazwa tego odcinku ma sens.
I przedewszystkim to jest typowa cecha humoru typowego dla Anglików i Czechów.

Tyle małe intermezzo na temat tego brityjskiego seriału, który jest dla niektórych Czechów kultowym.
Że by pokazać jakieś powiązanie czeskiego i angielskiego poczucia humoru.

)

Więc, zamiast wieży widokowej jest tam dziura w ziemi.
Zasadniczo jest to żart. Poważnie zrealizowany. Na serio.
Pokaz czeskiego humoru w praktyce.

Po drugiej stronie, na obronę autora tego projektu trzeba dodać, że z tego miejsca jest ładny widok w kilka kierunkach.
Czy już po prostu z ziemi, czy z tej piętnastocentymetrowej dziury.

Po prostu chodziło by o jeden z mnóstwa zwykłych punktów widokowych,
z których można patrzeć do kraju nie budując żadnych wieży widokowych,
jak nie to, że ktoś wpadł na ten super pomysł zrobić wieżę widokową w odwrotnym kierunku.

Czesi po prostu muszą wytrolować wszystko. Nawet tak prostą zasadę, jaką się wydawała być istota wieży widokowej.
Jeszcze parę dziesiątek lat temu, przed powstaniem trolingu internetowego, znaczy przed powstaniem czasowników "trolit", "trolovat", "vytrolovat",
powiedzielibyśmy, że Czesi "švejkují". Tak, dokładnie to my czasami musimy robić.

Czasownik "švejkovat" powstał od nazwiska popularnej postaci Josefa Švejka; wg jego zachowywania w niedopisanej kilku-częściowej książce Jaroslava Haška.
Chociaż Josef Švejk był fikcyjną postacią, którą stworzył Jaroslav Hašek, to ja osobiście uważam, że w tej postaci, i generalnie w całej tej niedokończonej książce "Osudy dobrého vojáka Švejka za světové války", jest bardzo dużo autobiografii.
Po prostu, że pierwowzorem Josefa Švejka i jego przygod w książce był sam autor Jaroslav Hašek i jego własne życie.
I myślę, że z tą opinią zdecydowanie nie jestem sam; sądzę, że takie zdanie ma na ten temat dużo Czechów.

Więc, Czesi po prostu z swojej natury czują potrzebę švejkovat, trolovat, robić jakąć żartobliwą prowokację, śmieszkowanie, happening. Rozbić jakiś system.
Przewrócić coś do góry nogami.
Czasami nawet dosłownie, jak w przypadku tej dziury widokowej.

Ale generalnie damy radę przewrócić do góry nogami praktycznie cokolwiek, i w ten sposob zniszczyć od wewnątrz praktycznie jakikolwiek system. Np. rządowy. Ale to pewnie nie tylko my.
Przez cca 300 lat byliśmy pod rządem Austrii, o czym z resztą też jest Haškova książka o Švejkovi.

I żeby tutaj nie brakowało wyjaśnienia – książka o Švejkovi została niedokonczoną z tego powodu, że jej autor zmarł zanim ją zdążył dopisać. Są niestety prawa, które dotyczą wszystkich – w tym Czechów, bo temu jednemu prawu, które od zawsze dotyczy wszystkich, prawu pewnego końca każdej osoby, nie można bronić się nawet švejkováním lub trolením.

Jednak humor już przynajmniej właśnie od tej okupacji austrijackiej pomagał Czechom bronić się przed totalitaryzmem. Z czym niczego nie zrobi nawet cenzura, chociaż się w trudnych czasach czeskiej historii o to mocno starała.
Jak jest jakaś poważna sytuacja, czy już okupacja z strony Austrii przez 3 wieki, czy okupacja z strony Niemiec podczas drugiej wojny światowej, czy 40 lat obowiązkowego socjalismu, czy potem powódzie,
to Czesi bronią się tej katastrofie z humorem za użycia takiego stopnia cynismu, aż z tego okupantom ręce opadają.

---

Ale z powrotem do tej dziury widokowej.
Po czesku nazywa się to po prostu "rozhledna", co jest (typowo) po polsku wieża widokowa,
ale skoro po polsku jest tam normalnie rzeczownik "wieża", to tutaj powinno mówić o dziurze, że by uchwycić rzeczywistość.
Ale po czesku będzie to nadal "rozhledna".

(

"rozhlédnout se" CS
=
"rozejrzeć się" PL

W tym np. na chodniku, przed wejściem do jezdni.

h ~ g
=>
Z polskiego punktu widzenia widzimy w tym z grubsza coś jak "rozgłądnąć się",
albo jakieś podobne polskie słowo, np. niedokonane "rozgłądać się".

"rozhledna" CS
=
"wieża widokowa" PL

"vyhlídka" CS
- "punkt widokowy" PL
- "widok" PL (w tym też z wieży – co z tamtąd można widzieć)
- "perspektywa" PL (do przyszłości)

)

To miejsce nazywa się "Cimrmanova nejnižší rozhledna".

Dosłownie po polsku brzmieła by ta nazwa:
"Najniższa wieża widokowa im. Járy Cimrmana"

Jára Cimrman miał niestety tą wadę, że nigdy nie istnieł.
Chodzi o całkowicie fikcyjną, zmyśloną postać.
Generalnie genialną w prawie każdej dziedzinie ludzkiej czynności, od sztuki przez sport po technikę, ale jednak trzeba myśleć o tym, że naprawdę nigdy nie urodziła się.
Czesi tą drobną wadę ignorują i tą postać bardzo uwielbiają.

Przyczym od początku chodzi o śmieszkowanie, happening, żart. Taki większy, skomplikowany, jednak żart.
I wszyscy to wiedzą, jednak grają cały ten dowcip przez dziesiątki lat prawie z poważnym kształtem twarzy.

Istnieje więc dużo miejsc w Czechach, które się po tej niesamowitej (i nierzeczywistej) postaci nazywają.
W tym też – prawdziwa normalna wieża widokowa, gdzie indziej. Znaczy dwie różne. Każda o wysokości z grubsza plus 20 metrów.

Istnieje też prawdziwa planetoida (planetka) "Járacimrman", którą naprawdę znalazł prawdziwy czeski astronom w styczniu 1996. W przestrzeni między planetami Mars i Jupiter.

Cały ten temat dotyczący całego tego dowcipu / projektu fikcyjnego Járy Cimrmana, który (nie) żył pod koniec XIX. wieku i na początku wieku XX.,
przyczym cały ten projekt powstał w drugiej połowie XX. wieku,
cały ten temat jest bardzo złożony, bo Czesi tą fikcyjną postać pokochali do takiego stopnia,
że nazywają się po nim nie tylko rzeczy fikcyjne,
nie tylko rzceczy dotyczące jego samego (pomniki – prawdziwe pomniki fikcyjnej postaci; tabelki, że w tym domu nigdy nie żył lub że w tym sklepie sobie nigdy niczego nie kupił, itp.),
nie tylko rzeczy rzeczywiste lecz absurdalne (jak ta dziura widokowa),
ale też rzeczy normalne (prawdziwe wieży widokowe gdzie indziej; różne inne miejsca),
i nawet rzeczy poważne, jak prawdziwa oficjalna naukowa nazwa rzeczywistej planetki w rzeczywistym kosmosie – bo została znaleziona przez Czechów, i ci zasadniczo muszą czasami coś poważnego wytrolować. Nawet jeżeli taki Czech jest naukowcem.

Ja za bardzo nie lubię, jak się gdzieś rozpowszechniają jakieś nieprawdziwe bezsensy,
więc tutaj w tym artykułe od początku mówię, że Jára Cimrman jest postać fikcyjna.
Ale dużo Czechów czasami mówi i zachowuje się, jak by chodziło o prawdziwą postać,
i grają to Czesi często tak konsekwętnie, że to już parę obcokrajowców pomyliło.
Nawet może dużo, nie parę.

Więc, skoro ja tutaj jestem od prostowania wszystkich tych czeskich rzeczy, to ostrzegam, że Jára Cimrman jest osobą fikcyjną.

Co Czechom wcale nie przeszkadzało w tym, że by mu dać nominację i dużo głosów w telewizyjnej ankecie "Největší Čech" (dosłownie jakby: "Największy Czech), w 2005 r.
Chodziło o TV program, w którym Czesi mieli wybrać najlepszą i najważniejszą postać całej czeskiej historii.
Przyczym się jakoś tak automatycznie zakładało, że chodzi tylko o postacie realne. Typowo królowie lub prezydenci, ew. naukowcy, itp.
Chodziło o międzynarodową sieć tego programu; brityjska telewizja BBC ten format zrealizowała jako pierwsza, w r. 2002, pod nazwą Greatest Britons, i potem sprzedawała do tego programu licencje, do różnych krajów, że by zawsze jakaś TV stacja nakręciła swoją wersje dla swoich widzów o swoich ważnych postaciach historycznych.
W wszystkich krajach to widzowie zrozumieli i szanowali.
Nie tak w Czechach.
Czesi z swojej natury musieli ten konkurs postać historycznych wytrolować, i w tej ankecie bardzo duże sukcesy odnosił Jára Cimrman. Może nawet wygrał, ale telewizja nie opublikowała dokładną liczbę głosów.
Czeska telewizja publiczna ("Česká televize", z dużym "Č"), która to kręciła i organizowała, tę sytuację konsultowała z BBC, od której kupiła licencję, bo regulamin konkursu niczego takiego nie przewidywał.
Po prostu ktoś sobie wymyśli format TV programu / konkursu / ankiety, sprzedaje to (może?) do wielu krajów świata, i jakoś mu z góry nie wpadnie do głowy, że czescy widzowie z tego zrobią coś całkowicie innego, czego nie przewidywał ani autor, ani regulamin.

Więc, po Cimrmanovi nazywa się dużo różnych rzeczy, w tym często różne rzeczy albo fikcyjne, albo absurdalne / żartobliwe / happening / trolling,
jak ta dziura widokowa.

Po czesku jakiś taki skomplikowany zaawansowany zorganizowany żart, jakaś taka żartobliwa prowokacja, jakiś taki miły lekki żartobliwy trolling, nazywa się typowo "recese".
"Ta recese", rodzaj żeński.
Tak samo jak "recese" w ekonomii, kiedy rynek nie idzie w dobrym kierunku.
Ono to właściwie oboje po czesku znaczyło "úpadek" CS. W sensie "obniżenie poziomu" PL, w sensie obniżenia jakości, zmiana na gorsze.

"recese" CS
- "recesja" PL (obniżenie poziomu na rynku)
- żart (jakiś zorganizowany, większy, złożony, konsekwętny), żartobliwy happening, żartobliwa prowokacja, absurdalna żartobliwa czynność czy wydarzenie, żartobliwy absurdalny projekt, ...

Ja akurat ten fenomen całej tej fikcji koło Járy Cimrmana lubię tak średnio, nie za bardzo, skoro raczej lubię rzeczywistość i fakty (lub sensowne SciFi, ...) i nie lubię rozpowszechniania bezsensów, w sensie nieprawd,

ale bardzo uwielbam sztuki teatralne teatru Járy Cimrmana
(autorzy Zdeněk Svěrák i już nieżyjący Ladislav Smoljak; oba z wyksztalcenia nauczyciele, pierwszy języka czeskiego, drugi fizyki),
bo te sztuki pracują często z humorem na wyższym poziomie, z humorem językowym, ale też z wskażnikami do czeskiej historii,
i też z humorem z opóżnioną eksplozją (kiedy widz może zrozumieć pointę dopiero później).

I wszystkie te sztuki teatralne, choć ich pisali panowie Smoljak i Svěrák, są jakby podpisane przez Járu Cimrmana, z tym że panowie Svěrák i Smoljak jakby udawali, że oni każdą tę sztukę znalazli i zrekonstruowali.

Więc – te sztuki są super, są na fundamentach inteligentnego humoru;
i z tym wszystkim jest cała ta fikcja Járy Cimrmana związana.

(Niestety, że by zrozumieć ten humor, to trzeba znać bardzo dobrze czeski język i trochę też czeskie realioznawstwo.)

---

I potem jest tutaj trzecia rzecz, która w wstępie tego artykułu mogła wyglądać absurdalnie:
Że tą "wieżę" widokową odwiedziłem w nocy, koło pierwszej godziny.

Chociaż to bardzo ładnie dokreśla cały ten absurdalny klimat tego tematu,
to tak naprawdę nie chodziło o plan od samego początku.

Po prostu nic nie zdążam, z niczym się nie wyrabiam,
i jak gdzieś jadę, to już podczas startu, znaczy przed nim, znaczy w trakcie starania wyruszyć,
złapię kilkagodzinowe spóźnienie.
Tak naprawdę się cieszę, jeżeli uda mi się wyruszyć w zaplanowany dzień...

Więc, jechałem na Kozákov, na górę między miastami Semily i Turnov, i tę dziurę widokową miałem przy drodze.
Chciałem to miejsce odwiedzić normalnie podczas białego dnia, ale tego mi się nie udało.

I jak tak w domu, starając się wyjechać, zrozumiałem, że tę dziurę widokową odwiedzę dopiero po ciemku,
to dopiero na podstawie tego niezmiennego faktu w tej nowej sytuacji sobie znalazłem tę pozytywną rzecz, że chociaż będę miał dla tego artykułu bardziej absurdalny (lecz rzeczywisty i prawdziwy!) wstęp, co się pewnie przyda.

Na moją obronę trzeba dodać jeszcze parę rzeczy:

Na wieże widokowe chodzę czasami po ciemku, jest to dla mnie w miarę zwyczajna sprawa.
OK, rozumiem, teraz muszę to trochę wyjasnić, że by to nie było wyjaśnianie (nie)absurdu innym absurdem, i nawet większym ...

Jestem krótkofalowcą.
Co jest taka polska nazwa, niestety nie( )dobra, bo akurat ja nie pracuję na falach krótkich (HF).
Pracuję na falach, które po czesku i po angielsku nazywają się bardzo krótkie (VHF), i po polsku i po niemiecku ultrakrótkie;
i również na falach, które po czesku i po angielsku nazywają się ultra krótkie (UHF), i po polsku i po niemiecku fale decymetrowe (bo już nie było jak skrócić tych fal w słownej nazwie).

I właśnie te fale UHF i VHF potrzebują otwarty widok do kraju.
I niektóre wydarzenia radioamatorskie odbywają się późnym wieczorem.
Więc czasami chodzę po ciemku na wieże widokowe – bo w kontekście mojego hobby ma to jak najbardziej sens.
Potrzebuję być nad innymi wzgórzami i nad drzewami, i to ciemno jest dla tych fal na tych częstotliwościach mniej więcej nieistotne.

Oprócz tego mam lęk z wysokości (dla pracy na UHF niezła wada... w sensie że właśnie bardzo zła),
i na większość wieży widokowych dam radę wyjść tylko podczas nocy, i to jeszcze raczej nie zupełnie do góry.
Więc na serio z powodów racjonalnych chodzę na wieży widokowe po ciemku.
Albo lepiej i chętniej na punkty widokowe; tak jak tutaj.
Chociaż o tej pierwszej w nocy żadnej lącznąści nie zrobiłem, ale to już jest inna sprawa.

To miejsce chciałem odwiedzić i miałem go przy drodzę.

To jest następna rzecz do mojej obrony:

Chciałem odwiedzić to miejsce.
M in. w celach napisania tego artykułu.
I też że by tam dla tego artykułu zrobić zdjęcie... Niestety jechałem bez aparatu, więc robiłem zdjęcie w nocy komórką i bez statywu... Ale coś widać. W całym tym absurdalnym temacie pewnie można mi to wybaczyć.

Więc, ja chciałem widzieć przede wszystkim tą 15 cm głęboką dziurę z tą balustradą; i widok do kraju był dla mnie mniej istotny.
I chciałem zrobić stamtąd łączność (na bliskim Kozákově w tym czasie było mnóstwo radioamatorów).

I jak tutaj mówiłem o tym lęku z wysokości – jedną z oficjalnych zalet tej najniższej "wieży" widokowej, jak podawano przez opis projektu,
jest to, że jest idealna dla osob z lękiem z wysokości.
Mogę potwierdzić, że pod tym aspektem jest to tam spoko :)
(Co oczywiście spełniają generalnie punkty widokowe, których ja generalnie bardzo doceniam, że by nadawać w pasmie UHF, które potrzebuje otwarty widok, i nie łazyć w tym celu gdzieś po wysokościach.)

I trzecia rzecz do mojej obrony, że nie jestem wariatem, odwiedzając podczas nocy wieży widokowe:

On jest często też podczas nocy super widok nawet na falach, które znamy jako "viditelné světlo", znaczy światło widoczne dla oczy człowieka.
Co mnie właśnie ogranicza; właśnie dlatego często nie wyjdę do góry wieży widokowej nawet podczas nocy. Ale robię, co umiem.

I właśnie w tą noc, kiedy odwiedziłem tę dziurę widokową, była bardzo jasna noc, i do tego jeszcze pełnia.
Więc widok był prawie jak podczas dnia.

(
Nie, nie opalałem się w świcie księżyce, jak to robili w Addams Family...
Ja się w świcie księżyca, albo nawet zupełnie po ciemku, ograniczam tylko na te widoki.
)

---

Zdjęcia niestety tylko za pomocą komórki i czałówki,
bez aparatu, bez statywu.

Tekst na ostatnim zdjęciu – tabelka dodatkowa pod znakiem drogowym "parking":

"
Dla odwiedzających najniższej wieży widokowej na świecie im. Járy Cimrmana.
Proszę parkować w taki sposob, żeby nie zakryć sobie widoku.
Wasz Jára.
"

---

Współrzędne geograficzne tego miejsca:
- 50.6126050N, 15.3603492E

Wysokość:
- cca 529 m n.p.m. (minus 15 cm)

Miejscowość:
- Nouzov

Powiat:
- Semily

Województwo:
- Liberecký kraj

Poziom trollingu normalnych zwyczajów:
- Czechy

Radioamatorski maidenhead lokator:
- JO70QO

Nazwy do wyszukiwania:
- Cimrmanova nejnižší rozhledna
- Cimrmanova nejnižší rozhledna u Nouzova

Parking dla zwiedzających jest tuż na miejscu, ale z jakimś dłuższym autem może być kłopot tam zawrócić na miejscu, i z jakimś szerszym autem może być problem przyjechać między drzewami / krzakami.
Jeżeli ktoś pojedzie z szerszym lub dłuższym kamperem, to polecam auto zostawić cca 300 m wcześniej, przy drodze, na skrzyżowaniu z śmietnikami.
Zdecydowanie w przypadku jazdy z przyczepą, bo na parkingu nie ma takiej długości do dyspozycji (żeby zawrócić).

Uważam, że największe auto żeby dojechać aż na miejsce i tam potem zawrócić może być z grubsza VW Transporter / Ford Custom, P. Expert / F. Scudo / C. Jumpy.
Sprintera, LT, Craftera, dużego Transita itp. chyba wolilbym zostawić na tym skrzyżowaniu tych cca 300 m wcześniej.
Ale nie jestem pewien – byłem tam podczas nocy.

1.5., 3.5., 8.5; 5.7., 6.7. Majówka; První máj; Cyril a Metoděj, Mistr Jan Hus.

Tue, 29 Apr 2025 18:32:36 +0200

29. 04. 2025: 1.5., 3.5., 8.5; 5.7., 6.7. Majówka; První máj; Cyril a Metoděj, Mistr Jan Hus.

Typowy harmonogram wolnych dni na początku maja jest w Polsce inny niż w Czechach.
W Polsce, jak czytelnikom raczej wiadomo, skoro ten artykuł piszę po polsku,
są dni wolne od pracy 1. i 3. maja.
Co znaczy, że cała Polska korzysta z przedłużonego weekendu.
W zależności od tego, jak konkretnie w tym roku wyjdą dni w tygodniu, ale zawsze jakoś.
Zawsze z zasady musi wyjść przynajmniej jeden wolny dzień na poniedziałek, wtorek, czwartek lub piątek, co znaczy, że zdecydowanie z tego w każdym roku wyjdzie jakiś przedłużony tydzień, jeżeli się do tego inwestuje jeden dzień urlopu.
I zazwyczaj to wychodzi jeszcze jakoś efektywniej, jakoś na większe wolne, skoro ten pierwszy i trzeci są takie rozkroczone przez jeden dzień, co zresztą jest polskim czytelnikom jasne z ich doświadczenia życiowego.

---

W Czechach jest inaczej.
Nie mamy święta na trzeciego.

Święto w tym czasie mamy tylko 1. 5.; też formalnie święto pracy plus nieformalnie święto miłości.
Na pierwszego maja w Czechach należy pocałować swoją dziewczynę lub żonę pod rozkwitniętym drzewem, w idealnym przypadku pod rozkwitniętą czereśnią.
Ja jakieś lata temu, skoro mieliśmy tam jakąś kolizję w kalendarzu, zhakowałem ten system w ten sposób, że ten miły obowiązek spełniłem w lekko inną datę, jednak na ulicy "1. máje". Było to pod rozkwitniętym drzewem i na 1. máje? Było. Na szęście tam komuś wychodziły gałęzie rozkwitniętego drzewa przez płot nad chodnik, więc było możliwe to łatwo zrealizować.

I do tego mamy święto jeszcze 8. 5., w rocznicę końca drugiej wojny światowej.
Dziesiątki lat temu było to 9. 5., przez dziesiątki lat już jest to 8. 5.

Mamy więc w każdym tygodniu tylko jeden dzień wolnego; nie mamy to takie skoncentrowane, jak to jest w Polsce.

I co rok wychodzi 1.5. i 8.5. na ten sam dzień tygodnia, skoro 8 – 1 = 7.
Tak samo jak "Štědrý den" (Wigilia) i "Silvestr" (sylwester), skoro 31 – 24 = 7.

---

I właśnie ten rok, 2025, jest pod tym względem dosyć nietypowy:

1)

Data 3.5., kiedy jest wolny dzień tylko w Polsce, wypadła w tym roku na sobotę.
Znaczy, że polska majówka jest tylko od czwartku do niedzieli, korzystając w piątek z jednego dnia urlopu.

Znaczy, że w Czechach jest w tym roku pod tym względem dokładnie taka sama sytuacja jako w Polsce,
skoro trzeciego, w to tylko-polskie święto, jest akurat sobota.

Przez większość innych lat jest w tym czasie w Polsce dłuższy tryb wakacyjny, ale akurat w tym roku mamy nietypowo w obu krajach taką samą sytuację:
Wiele osób bierze urlop na piątek i ma wolne od czwartku do niedzieli. Akurat w tym roku po obu stronach granicy identycznie.

2)

Powyżej wspominałem, że w Czechach powtarza się harmonogram z 1.5. tak samo o tydzień później, skoro dokładnie o 7 dni później, 8. 5., mamy też święto.

Więc, w tym roku, 2025, mamy w Czechach dokładnie dwie polskie majówki. W sensie majówki na tegorocznej skali.

I tak samo wychodzi to następny rok, 2026, kiedy 1. 5. i 8. 5. wychodzą na piątek, i 3. 5. wychodzi na niedzielę,
więc znów w Czechach będziemy mieli dwie polskie majówki na skali polskiej majówki w wersji 2026.
Jeżeli akurat Polacy nie wezmą sobie jakiegoś urlopu jakoś tak z przyzwyczajenia, bo w tym czasie należy się w Polsce mieć wolne :)
Co jest na serio możliwe, robi się tak czasami w Czechach w lipcu, kiedy mamy podobną sytuację, bo np. niektóre imprezy, wyprawy, itp. są zaplanowane mniej więcej regularnie, że co rok odbywają się w tym czasie. Nawet kosztem zużycia urlopu, jeżeli nie można inaczej.

Jeżeli chodzi o samo polskie słowo "majówka", tego raczej nie można przetłumaczyć do czeskiego. Powiedziałbym chyba "Svátky začátkem května".
W podobnej sytuacji w lipcu mówi się w Czechach zazwyczaj coś takiego jak "Jak jsou tam ty svátky" lub podobnie. Albo konkretnie "Hus", albo coś takiego.

---

Jak już zasugerowałem powyżej, ekwiwalent polskiej majówki,
w sensie "są tam dwa dny wolnego, to wg potrzeby bierzemy jeszcze z grubsza jeden lub dwa dni dodatkowe i mamy wolny z grubsza tydzień",
doświadczamy w Czechach w lipcu.

5. 7. Den slovanských věrozvěstů Cyrila a Metoděje
6. 7. Den upálení mistra Jana Husa

Ad 5. 7.:

Po czesku też "Konstantin a Metoděj"; ale zazwyczaj raczej "Cyril a Metoděj".
Po polsku "Cyryl i Metody", "Konstantyn i Metody".
Ta data nie ma z nimi, ich pracą ani ich życiem niczego wspólnego;
na tę datę przełożył kościół to święto roku 1863, że by odciągnąć uwagę od rocznicy 6. 7., która kościołu nie robi dobrego imienia.

Ad 6. 7.:

Roku 1415 kościół spalil mistra Jana Husa.
Z tego powodu, że mistr Jan Hus miał nadzwyczajnie dobry charakter i chciał, że by kościół i jego czynownicy zachowywali się zgodnie z podstawowymi zasadami moralnymi.

Wg artykułu na irozhlas.cz z czerwca 2015 "Papež František u příležitosti blížícího se 600. výročí upálení Jana Husa řekl, že jeho smrtí byla zraněna celá římskokatolická církev a měla by prosit o odpuštění. "
Znaczy: Papież Franciszek z okazji zbliżającej się 600. rocznicy spalenia Jana Husa powiedział, że jego śmierć zraniła cały Kościół rzymskokatolicki i że Kościół powinien prosić o przebaczenie.

Słowo "mistr" w najbliższym znaczeniu w dziesiejszym czeskim znaczyło by, że chodzi albo o kogoś, kto jest kierownikiem cca 5 osob na budowli, albo o kogoś, kto uczy przyszłych rzemieślników w szkole branżowej I stopnia robić rękami ich przyszłą pracę.
Natomiast w tym XV wieku wówczesne czeskie słowo "mistr" znaczyło, że chodziło o nauczyciela na uczelni.
I również był ksiądz.
I zachowywał się zgodnie z dobrymi obyczajami i ze swoim sumieniem... co go kosztowało życie.

Jeżeli więc te dwa święta wyjdą na środe i czwartek, ew. na wtorek i środę, to trzeba liczyć z dosyć długim trybem wakacyjnym w całych Czechach.
Np. na Vltavě, znaczy na rzece Vltava, w odcinku typowo spływanym latem na kanoich i innych łodziach, wygląda to w tym czasie jak na Václaváku. Znaczy jak na Marszalkowskiej.

I rok 2025 jest pod tym względem znów dosyć nietypowy.
Ekstremalnie nietypowy. Tak ekstremalnie nietypowy, jak tylko można:
Dni 5. i 6. 7. 2025 są sobota i niedziela.
To jest prawie jak by ktoś zabrał Czechom jakieś podstawowe prawo :D
W Polsce się tego z majówką nie wydarzy, żeby święta pochłonął weekend, tam chociaż jeden wolny dzień będzie albo piątek, albo poniedziałek, skoro mają między sobą tego drugiego maja, który tak formalnie stara się nie za bardzo skutecznie udawać, że jest dniem normalnej pracy :)

(Ja osobiście mam do świąt trochę inne podejście, skoro pracuję sam na siebie i nie mam nad sobą pracodawcy, który by mi płacił za to, że niczego nie robię, ale opisuję to tak generalnie.
I przede wszystkim warto wiedzieć, kiedy zakładać, że będą wszyscy na urlopach.)

Szukając istoty, mamy te największe czeskie letnie święta właśnie dlatego, że:
- Roku 1415 kościół zamordował uczciwego człowieka. (Swojego własnego... ale dla kościołu za dobrego, za grzecznego.)
- Roku 1863 starał się kościół to morderstwo zamaskować, ukryć, że by się o nim nie mówiło. Czego za bardzo się kościołu nie udało, sądząc po powstaniu tego artykułu 3:)
Przez co połowa Czech wyjeżdża potem np. spływać rzekę, albo coś podobnego, wg zainteresowań.

---

Jeszcze coś na temat powiązanego słownictwa:

4. – duben CS = kwiecień PL
5. – květen CS = maj PL

Jednak konkretnie dzień 1. 5. możemy nazwać "na prvního máje". Tylko tego pierwszego.
Np. "na prvního máje políbit pod rozkvetlou třešní" – to jest to z tą rozkwitniętą czereśnią, jak wspominałem powyżej.
(Na podobnej zasadzie, jako o miesiąc wcześniej jest po polsku "primus aprilis" z łacińskiego, mimo że cały ten miesiąc się po polsku nie nazywa "April" jak np. po angielsku.)
Utrzymało się to w czeskim jakoś tak archaicznie, nie uległo to zmianie na květen.
W podobny sposob, jako normalna "večeře" CS jest już po polsku "kolacja" PL, natomiast "Poslední večeře Páně" CS jest nawet po polsku nadal "Ostatnia wieczerza" PL, prawie jak po czesku.
Po prostu z przyzwyczajania, z bezwładności fizykalnej, jak ten konkretny termin został zdefinowany, tak się trzyma.
Takie konkretne terminy i konkretne nazwy mają znacznie większą odporność na zmiany języka w czasie niż ogólne słowa.

Poetycznie / literacko / archaicznie można nawet o całym piątym miesiącu powiedzieć po (staro)czesku międzynarodowo "máj".
Bo to samo z niczym nie koliduje; innego miesiąca maja nie ma.
Kłopot jest z tym květnem (5) vs. kwietniem (4.).

Polski idiom "jak na Marszalkowskiej" jest po czesku najlepiej "jak(o)* na Václaváku".
Dlatego że "Václavské náměstí" = rynek / skwer im. sw. Wacława, to jest główny rynek / skwer w Pradze.
Ale, co dotyczy też tego artykułu, czasami mówi się też np. "Bylo tam lidí jak na prvního máje." Co też znaczy, że tam były tłumy.
Bo do 1989 r. na pierwszego maja świętowało se w ulicach: Niektórzy brali udział w korowodzie, np. w imieniu ich pracodawcy, jakiegoś klubu, itp., w tym z powozami alegorycznymi, i inni na nich patrzyli z chodników.

* Czeskie słowo "jako" jest bardziej formalne / nieutralne; natomiast czeskie słowo "jak" jest potoczne.

Trzeba ostrożnie uważać tam, gdzie mówi się oboma językami!!!:

- "... kwietnia" [kwietnia] – To jest po polsku, więc chodzi o 4. miesiąc
- "... května" [kwietna] – To jest po czesku, więc chodzi o 5. miesiąc

Dokładna wymowa [ń] vs. [n] tam, gdzie mówi się oboma językami, decyduje o tym, który to jest miesiąc!!!

Jak już wielokrotnie powiedziałem, że idealny termin na czesko-polskie sympozjum (konferencję, networking, przetargi, wymianę kulturalną, ...) to listopadowa sobota;
to odwrotnie 4. i 5. miesiąc są dla takiego spotkania międzynarodowego jak najwyraźniej niestosowne.

červen CS = czerwiec PL
červenec CS = lipiec PL

víkend CS = weekend PL
– Piszemy i czytamy po czesku: Piszemy "v", "í"; czytamy normalne [v], nie po angielsku [ł].

Samogłoski, Prażanie i Ostrawianie

Sun, 20 Apr 2025 21:33:50 +0200

20. 04. 2025: Samogłoski, Prażanie i Ostrawianie

Mieszkańcy Ostravy, i generalnie czeskiej (morawskiej) części Górnego Śląsku, mówią po czesku z akcentem bardzo podobnym do akcentu polskiego.
Jeżeli ktoś do mnie mówi z ostrawskim akcentem, to mam tendencję odpowiadać mu automatycznie po polsku, bo mi ten ostrawski akcent brzmi bardzo podobnie jako język polski.

Również słownictwo jest tam mieszanką polskiego i czeskiego; po obu stronach granicy mówi się na Górnym Śląsku trochę po śląsku, mieszanką czeskiego i polskiego;
moi uczniowie czasami w języku czeskim identyfikują jakieś słowa, które już znają z polskiego górno-śląskiego dialektu.
Ale słownictwo ani gramatyka nie są tematem tego artykułu. Tutaj i teraz chcę napisać coś o wymowie, konkretnie o długości samogłósek.

Tak, o tym przez Polaków ulubionym temacie :)
Właśnie o tym, co jest dla Polaka trudne nawet słyszeć, i potem jeszcze zapamiętać.
Więc... oprócz tego, że jest jedna* poprawna wersja, gdzie ma kreska nad samogłóską być, i gdzie nie,
to oprócz tego jeszcze jest potem w praktyce w mówionym języku różnie.

* (Znaczy: Są wyjątki, gdzie są nawet w poprawnym języku dopuszczalne dwie wersje, chodzi o "o" / "ó" pod koniec niektórych niesłowiańskich słów: citron, citrón, vagon, vagón. Ale to tylko dla dokładności; o tym ten artykuł nie jest.)

---

I generalnie, jeżeli chodzi o poprawną wymowę, to tutaj tylko niniejszym przypomnę,
że kreska nad samogłóską albo kółko nad "u" znaczy, że tę samogłóskę czytamy jakby z grubsza trzy razy dłuższą.

Więc, jeżeli widzimy coś z tych samogłósek: á, é, í, ý, ó, ú, ů
(nie "ě", to jest coś innego; to jest krótkie, tylko zmiękczone; tego nie przedłużamy!)

... więc jeżeli jakąś taką długą samogłóskę (CS 1.p.: "dlouhá samohláska") gdzieś widzimy,
to czytamy tę samogłóskę, jakby tam była napisana trzy razy po sobie.
Jakby [aaa], [eee], [iii], [ooo], [uuu].

---

Natomiast, jeżeli jest samogłóska bez kreski i bez kółka, to czytamy ją krótko.
Co obowiązuje równieź w sytuacji, że jest ta samogłoska w przedostatniej sylabie słowa, gdzie polski daje akcent i z grubsza coś jak przedłuża samogłóskę / syłabę.
W różnicy od polskiego, w czeskim nie wolno przedłużać samogłósek na podstawie ich pozycji w słowie!!!

W polskim jest z grubsza coś jak przedłużenie zawsze przy jednej samogłósce – w przedostatniej sylabie.
W czeskim może być w jednym słowie długich samogłosek od zera do N. W zależności od tego, ile tam jest kresek nad samogłoskami, ew. kółek nad "u".
I zmiana długości może w niektórych słowach, niestety, fatalnie zmienić znaczenie słowa!!!

Po prostu precyzyjnie czytamy, co widzimy.
Znaczy... powiniśmy to tak robić:

---

Ogólnie się w Czechach mówi, że "Ostravaci maji kratke zobaky"; i mówi się to tak, jak to tutaj napisałem, bez kresek, krótko, bo właśnie o to chodzi.
Poprawnie po czesku było by to "Ostraváci mají krátké zobáky".
I znaczy to "Ostrawianie mają krótkie dzioby".

Natomiast o prażanach mówi się, że śpiewają. (Znaczy: Przedłużają samogłóski.)

Słyszałem też taką nieformalną opinię, nieukrywaną krytykę, że istnieje praska uniwersalna samogłóska,
coś uniwersalnego między "a" i "e", co prażanie używają zamiast wszystkich samogłosek.
I do tego przedłużają.

Jeżeli ktoś chce krytycznie imitować / parodiować prażanina,
to powie: "Jsem z Prahééé"
Poprawnie było by "Jsem z Prahy". Krótko. I z [i] pod koniec.

Znaczy, ew. o kimś przesmiesznie powie:
"Je z Prahééé"
Poprawnie było by "Je z Prahy".

Generalnie też można powiedzieć, że Prażanie mówią przez cały czas w jakiś taki entuzjastyczny i radosny sposób, taki jakby pozytywny.
Przez co większość mieszkanców Czech i Moraw jakoś tak irytują.

---

Żeby pokazać różnicę między ostrawskim vs. praskim sposobem komunikacji,
znaczy przynajmniej to, jak na te dwa regiony patrzą stereotypy,
to muszę opowiedzieć jeden dowcip, który właśnie to pokazuje na przykładzie:

Co mieszkaniec Pragi powie, jeżeli się spóżni, przychodząc na spotkanie?
"Čau, hele, prosím tě, víš co, já jsem skoro přišel včas, už jsem to stíhal, ale hledal jsem klíče, a neměl jsem kde zaparkovat, a pak měla tramvaj zpoždění, a ujelo mi metro, a vybil se mi mobil, a neměl jsem mince do automatu, a ... "

Natomiast jeżeli się na spotkanie spóżni mieszkaniec Ostravy, to po swoim przybyciu powie:
"Jsem tu."
(PL: Jestem tu.)

---

Oprócz tego, w jednym bardzo wulgarnym słowie, w którym poprawnie (na ile można mówić o kodyfikacji i poprawności tych najostrzejszych wulgaryzmów) jest w czeskim "-í-",
to właśnie w tym słowie wszyscy Czesi z całego kraju, jeżeli chcą cytować / imitować / wspomnieć Ostrawę,
powiedzą krótke [i],
i nawet jeszcze go powiedzą tak twardo, jakby [y], jak to tylko Czech potrafi
(Czech nie potrafi odróżniać wymowę [i] vs. [y] – ani mówiąc, ani słuchając).

Ale właśnie w tym jednym bardzo ostrym wulgaryzmie Czech, jeżeli chce imitować / wspomnieć ostrawian,
specjalnie i na siłe powie coś jak [y] – tak twardo i tak krótko, jak tylko potrafi.
I to twarde krótkie "-y-" tam też napisze, jeżeli chodzi np. o komentarz na FB, blog, artykuł, itp.

I zazwyczaj łączy się ta ostrawska wersja tego bardzo wulgarnego słowa, jakby cytacja ostrawian, jako imitacja tego, co i jak ostrawianie mówią, też z nazwą tamtejszego klubu piłkarskiego.
Typowo przez przecinek między słowami, jeżeli akurat ten, kto to mówi lub pisze, respektuje poprawną interpunkcję.

---

Ślady polskiego, znaczy, dla celów tego artykułu, konkretnie jego krótkości, można słyszeć też u nas, w powiacie Náchod (przez granicę przy polskich powiatach DKL, DBA i DKA),
i może trochę nawet w całym województwie Královéhradeckim (koło miasta wojewódzkiego Hradec Králové; z grubsza połowa wschodnich Czech),
bo zamiast "rohlík" mówimy u nas potocznie krótko [rohlik];
i zamiast "ratlík" mówimy u nas potocznie krótko [ratlik].

Po prostu tutaj, u nas, koło Náchodu, zkracamy "í" w ostatniej syłabie niektórych słów na "i".
Moja własna teoria, która może być błędna, jest, że nauczyliśmy się tego od Polaków.

Np. w Pardubicach (Pardubice; miasto wojewódzkie z grubsza drugiej połowy wschodnich Czech; nie zupełnie dokładnie) tak nie mówią i tego "í" na "i" jak my nie zkracają.
Po drodze jest odległość Náchod – Pardubice cca 65 km.

---

Perełka (lub perelka?) z mojej praktyki nauczycielskiej:

Polacy w czeskim czasami dodawają kreski nad samogłóski tam, gdzie nie powinny być.
Dokładnie tak samo, jak ja w polskim czasami piszę "Ł" zamiast "L".
(Ewentualnie pod koniec słowa niepotrzebnie dodaję ogónek do "e", zmieniając go w ten sposób na "ę", albo coś podobnego.)

Polacy te kreski w czeskim tak odpowiedzialnie nad samogłoskami piszą, że by to słowo było tak porządnie po czesku...
tak samo jak ja to "Ł" w polskim używam, że by to słowo być tak ładnie i porządnie po polsku...

Myślę, że z tego porównania do mojego "Ł" zamiast poprawnego "L" w polskim można obrazowo widzieć, że warto z tym nie przesadzać :)

---

I wracając generalnie do wymowy czeskiego, nie tylko samogłosek,
to tym, kto jeszcze nie obejrzeli mojego video-wykładu Wymowa czeskiego dla Polaków (wstęp do czeskiego dla Polaków) z 2015 r., gorąco polecam go obejrzeć.

Jest dostępny i na mojej witrynie (videoplik do pobrania + powerpointowy plik + konwersja powerpointowego pliku do pdf) i na YouTubie.

YouTube chyba jakoś obniżył głosność dzwięku; jeżeli to video na YT będzie za ciche, to polecam pobrać wideoplik z mojej witryny.
Linki są pod tym artykułem.

---

Keywords:
samogłoski, akcent, wymowa, długość samogłósek, kreski nad samogłóskami, diakrytika, Praga, Ostrawa, dialekt, Náchod, Czechy, Morawy, Śląsk, Górny Śląsk

Večer, večerník, večírek, večerníček, večernice, večeře, večeřet, večerka, dlouhé zimní večery, poledník, Polednice, Klekánice, nočník, Večeřa

Fri, 28 Mar 2025 00:24:57 +0100

28. 03. 2025: Večer, večerník, večírek, večerníček, večernice, večeře, večeřet, večerka, dlouhé zimní večery, poledník, Polednice, Klekánice, nočník, Večeřa

5× r. męski:

večer
– wieczór PL (Už je večer.)
– wieczorem PL (Uvidíme se večer.)

večerník
– večerní noviny, večerní vydání novin
(obecně platí schéma: deník, týdeník, čtrnáctideník, měsíčník; večerník)

večírek
– przyjęcie PL, impreza PL
– może to być noblesna nazwa dla imprezy
– może to być też np. "firemní vánoční večírek"
– może to być też np. "maturitní večírek" (przyjęcie jednej klasy pare dni po maturze)

večerníček
– dobranocka PL
– bajka w TV, z serii, jeden odcinek do cca 10 min
– m. in. czeska seria znana w PL jako "Sąsiadzi", po czesku "Pat a Mat"
– dalej np. Krteček (PL: Krecik), Krkonošské pohádky, Mach a Šebestová, i inne
– W Czechach jest znana polska seria "Bolek a Lolek".

Večerníček
– animowana postać klasycznego TV sygnału programu przed i po dobranocką
– Nosi czapkę poskładaną z gazety; jezdzi na jednokołym rowerze i autem bez dachu i bez drzwi; buja się na drewnianym koniu.

---

R. żeński ( + czasowniki i zwroty):

večernice
– gwiazda wieczorna

Večernice
– księżniczka z czeskiej TV bajki (filmu) "Princ a Večernice", łudzka personifikacja gwiazdy wieczornej

večeře
– kolacja PL

Poslední večeře
– Ostatnia wieczerza PL
– Tutaj widzimy, że dawniej było to po polsku prawie jak po czesku, zanim polski przeszedł w generalnym znaczeniu od słowa "wieczerza" do słowa "kolacja".

večeřet
– jeść kolację

navečeřet se, povečeřet
– zjeść kolację

dát si k večeři (co, 4. pád), povečeřet (co, 4. pád)
– zjeść na kolację (co, biernik)

dát si (koho) k večeři
– Idiom; chociaż nie często używany
– Np.: "Dá si nás k večeři" = "Rozdrtí nás, zvítězí nad námi, nemáme šanci ho porazit, je významně silnější soupeř"
– Może dotyczyć też np. jakichś rozmów byznesowych albo innych, dyskusji (w tym dwu polityków), negocjacji na temat jakiegoś interesu, itp.
– Też mówi się "Namazat si (koho, 4. pád) na chleba", co znaczy to samo. Dosłownie jakby "Nasmarować sobie (kogo, biernik) na chleb". To jest dzisiaj może częściejsza formulacja. Np.:
"Namazal si ho na chleba" = "Rozdrtil ho".

večerka
– czas, o którym w obózie, internacie lub armii trzeba iść obowiązkowo spać
– sklep spożywczy czynny do póznego wieczora (sklep mały, klasyczny; nie duży market)

---

Nechat si (co, 4. pád) na dlouhé zimní večery
– Zostawić sobie coś (jakąś czynność, pracę, czytanie, filmy, ...) na zimę, kiedy się wcześnie ściemnia, skoro tą czynnościa można zajmować się korzystając z sztucznego oświetlenia, typowo wewnątrz.

---

(ten) poledník CS
= południk PL

(ta) Polednice CS
– Mytyczna postać (kobieta), która chodziła w czasie południa i brała złe dzieci.
– Służyła do straszenia dzieci przez rodzice, że by były grzeczne też podczas dnia, kiedy ich jeszcze nie zagraża Klekánice.

(ta) Klekánice CS
– Mytyczna postać (kobieta), która chodziła w czasie zmierzchu i brała złe dzieci lub chyba raczej po prostu dzieci, które na czas nie wróciły do domu.
– Służyła do straszenia dzieci przez rodzice, że by wieczorem na czas wróciły do domu.

(ten) nočník CS
– nocnik PL

---

(ten) Večeřa, (ten) Večeře
– dwie konkretne nazwiska
– r. męski (tak, typowo z tym "-a" pod koniec; chociaż może być też z "-e")
– Mama, żona lub córka będzie w obu przypadkach paní Večeřová.

Dny v týdnu – etymologie (CS a PL)

Mon, 24 Mar 2025 22:48:15 +0100

24. 03. 2025: Dny v týdnu – etymologie (CS a PL)

Kde se vzaly české a polské názvy jednotlivých dní v týdnu,
je lépe vidět v polštině než v češtině.

---

1) pondělí

Myslím si, že běžný Čech v tom slově ten význam asi nevidí / neslyší.
V polštině je to jasné:
"poniedziałek", tedy významově jakoby po-niedziałek jasně ukazuje na to, že tento den je hned po neděli.

---

2) úterý

To je asi nejhezčí příklad.
"Nejhezčí" ve smyslu "Ze všech dní, u nichž nepochybuji o původech jejich názvů, je u tohoto dne ten jeho původ nejukrytější".

V češtině to vidět není.
V polštině vidět je. I když, jak jsem zjistil, zdaleka tam ten význam nevidí ani každý Polák.

úterý CS = wtorek PL.

A v tom slově "wtorek" PL já vidím slovo "druhý" CS = "drugi" PL.

Na základě těchto slov:

a)

второй RU [vtoroj] = druhý CS = drugi PL
Polské slovo "wtorek" tedy jednoznačně odkazuje na to, že jde o druhý den týdne.
A české slovo "úterý" je docela podobné tomu polskému slovu "wtorek".

b)

1,5 = půldruhého, půldruhé, ... CS = półtora, półtorej, ... PL
Jestliže "półtorej" PL = "půldruhé" CS,
tak zhruba něco jako "tora" znamenalo "druhá".

A dohledal jsem, že v polštině existuje archaismus "wtóry",
který znamená "drugi" PL, "druhý" CS.
Tak z tohoto archaismu je to vidět naprosto jasně i přímo v samotné polštině.

c)

"powtórzyć" PL = "zopakovat" CS
Ve slově "powtórzyć" PL tedy můžeme vidět něco jako "udělat to znovu", "udělat to podruhé".
W słowie "powtórzyć" PL więc możemy widzieć coś jak "zrobić to znów", "zrobić to drugi raz".

Slovo "wtorek" tedy jednoznačně odkazuje na to, že jde o druhý den týdne.
A slovo "úterý" je tomu slovu podobné.

---

3) středa

Slova "středa" CS i "środa" PL celkem viditelně odkazují na to, že jde o střed (pracovního) týdne.

Alespoň dnes, nahlíženo dnešní optikou.
Není to tak dávno (větší desítky let), kdy v Československu byly pracovní soboty.
Ostatně, jedna česká trampská píseň, předpokládám že z první republiky (czas między światowymi wojnami; jak druga polska rzeczpospolita), má začátek refrénu "Hledám děvče na neděli". V sobotu s ní nepočítá; v sobotu tedy asi byl v práci, a ne na vandru v přírodě.

Takže nevím, kde přesně se vzal ten střed týdne.
Když si zahypotetizuji, tak mě napadá, že britský týden je od neděle do soboty, tedy že v britském kalendáři je středa nejen střed pracovního týdne, ale přímo střed celého týdne. Jeden víkendový den před pondělím, jeden víkendový den po pátku; hezky symetricky. Ale jestli to má nějakou souvislost s českým a polským (a ruským, a německým...) názvem pro středu, to netuším.

---

4) čtvrtek

Slova "čtvrtek" a "czwartek" z plna hrdla křičí, že jde o čtvrtý den v týdnu. Kvůli těmto slovům tento článek nepíši, to by nemělo smysl.

Tak mě napadá... vzhledem k názvům úterý ( = 2), čtvrtek ( = 4), pátek ( = 5) se nezdá příliš pravděpodobnou myšlenka, že středa je střed celého týdne kvůli tomu, že britský kalendář začíná nedělí.
Takže to vypadá, že "středa" musí být střed pracovního týdne; takže nevím, co s tou pracovní sobotou. Ale někde jsem četl, že možná přišla až s průmyslovou revolucí. Takže pokud např. v 18. stol. a dříve bylo jen pět pracovních dnů v týdnu, což nevím jistě a musím si to dostudovat, tak by ta středa coby střed pracovního týdne dávala smysl.

Wiem, że czeskie słowo "čtvrtek" jest, co do wymowy, dla Polaków koszmar,
skoro to "r" nie jest w polskim syłabotwórcze.
W czeskim to "r" jest syłabotwórcze, co znaczy, że z punktu praktycznego widzenia go jakby tak trochę uważamy za samogłoskę. Tak. Aż taki jest ten czeski straszny.

Proszę spróbować to podczas wymowy podzielić na "čtvr" – "tek".
Divide et impera – Rozděl a panuj – Dziel i rządź:
To moja częsta rada do wymowy bardziej trudnych czeskich słów. Nawet to powiedzieć wołnie, po częściach, jednak powiedzieć poprawnie. I czasem się to samo zrobi szybczym, z praktyką.

Przynajmniej jednak mówimy "ve čtvrtek", znaczy dodając to "e", że by uniknąć kumulacji więcej współgłosek pod rząd.
Podczas tego gdy w polskim jest "w czwartek", gdzie się zgrupują 3 współgłoski (w, cz, w).
OK, OK, wiem, że my mamy 3 współgłoski pod rząd już w pierwszym przypadku bez przyimka (č, t, v). "R" nie liczę, to tutaj uważam jakby za samogłoskę (to nie jest oficjalna terminologia; to jest praktyczne wyjaśnienie, jak tutaj działa czeska wymowa).

---

5) pátek

Slova "pátek" a "piątek" jasně odkazují na slova "pátý" a "piąty", zde není co řešit.

Zajímavost na okraj: Maďarsky se "pátek" řekne "péntek". Krásné, že?

---

6) sobota

U slova "sobota" jsem se dříve mylně domníval, že odkazuje na české slovo "robota", což byla povinnost pracovat zdarma na panském,
tedy pracovat zdarma na polích místního pána / šlechtice, šlo tedy o daň odváděnou ve formě práce a času.
Myslel jsem si to kvůli podobnosti těch slov.
Pak jsem se ale dočetl, že to tak není.
Ale jak to je, z čeho to slovo "sobota" je, to jsem bohužel zapomněl.

Hezké je, že slovo "sobota" má stejný zápis i výslovnost v češtině i polštině. A především stejný význam (!), což mezi těmito jazyky není samozřejmost.
V případě dní v týdnu sice není mezi češtinou a polštinou žádná zrada, ale zbylých 6 dní se v těchto dvou jazycích řekne v každém trochu jinak.

Česky a polsky je tedy stejně jednak předposlední den v týdnu, "sobota",
a jednak předposlední měsíc v roce, "listopad".
V případě měsíců to je zásadní informace, protože u názvů měsíců zrady mezi češtinou vs. polštinou jsou.

Už dávno tedy tak trochu žertem (a tak trochu vážně) říkám, hlásám a doporučuji,
že česko-polské akce, česko-polská setkání, konference, sympozia, networkingy, atd.,
zaměřené na vzájemné poznávání našich kultur a navazování spolupráce,
by se měly konat v listopadovou sobotu.
Aby účastníci z obou států dorazili na akci ve stejný den :)

Edit:
Neuplynulo ani čtvrt hodiny od publikace tohoto textu na FB, a fanoušek Kamil F. mi v komentáři doplnil informaci, že "sobota" je z hebrejštiny, v níž znamená "odpočinout si".
– Jo aha, šábes / šabat... Díky.

---

7) neděle

Dvojice "neděle" CS a "niedziela" PL je asi jediná, kde je ten význam viditelnější v češtině.
Ale asi je to jasné i v polštině.

"dělat" CS = "robić" PL
A obě tato slova mají hovorově i význam "pracovat" CS = "pracować" PL.

Slovo "działać" PL sice znamená typicky "fungovat" CS, ale i přesto (PL: nawet pomimo tego) věřím, že je ten význam jasný i v polštině.
Slovo neděle naznačuje, že se ten den nedělá, tedy nepracuje.

---

Rody

Detail na okraj:

Polština používá pro dny v týdnu jen mužský a ženský gramatický jmenný rod (tylko r. męski i żeński).
Nikoliv rod střední (nie r. nijaki).

Zatímco čeština používá pro dny v týdnu všechny tři rody:
to pondělí
to úterý
ta středa
ten čtvrtek
ten pátek
ta sobota
ta neděle

---

Edit – doplnění: Doplňující informace – FB komentář od Kristýny Dufkové:

«
Slovo "vtor" zůstává v jiných slovanských jazycích ve významu "druhý" + úterý jako "vtornik". Psl. vъtorъ. Souvisí i se slovem "vteřina" (z lat. secundus je to asi jasné).

Slovo "středa" v našem prostoru spíše souvisí s něm. Mittwoch.

Slovo "sobota" k nám přišlo přes lat. < řec. < hebr. "šabbāt", tj. odpočinek.

Pro křesťany i židy je prvním dnem neděle. (V Bibli Bůh sedmý den odpočívá – to je právě ta sobota.)
»

Rocker, kameraman, fachman

Fri, 21 Mar 2025 10:17:42 +0100

21. 03. 2025: Rocker, kameraman, fachman

rockman PL = rocker CS [roker]

---

Ja to mowie przez caly czas,
ze czeski angielski, to cos innego niz polski angielski :)
Ale ze sie to przejawia nawet w ten sposob, tego akurat nie oczekiwalem :)

---

Ale generalnie...

Mamy w CS np. slowo "kameraman" CS.
To jest oficjalna nazwa tego zawodu.

I oprocz tego mamy potoczne / slangowe slowo "fachman" CS,
bardzo zgrubsza to jest to co polskie "fachowiec" albo polsko-slaskie "fachman" (bo na Slasku mieszy sie polski z czeskim).
Jednak czeskie "fachman" jest uzywane chyba mniej, nie jestem pewien czy moze nie zaczyna byc lekko przestarzale.

Školní rok vs. datum narození – školní kolektivy, zařazení žáků do ročníků, školní docházka; kalendářní roky, věk, školní ročníky

Fri, 14 Mar 2025 12:22:38 +0100

14. 03. 2025: Školní rok vs. datum narození – školní kolektivy, zařazení žáků do ročníků, školní docházka; kalendářní roky, věk, školní ročníky

Od studenta jsem se dozvěděl zajímavou věc:

V Polsku prý děti zahajují školní docházku v určitém školním roce podle toho, ve kterém kalendářním roce se narodily.
Tedy, že do jednoho školního ročníku chodí společně děti, které se narodily od ledna (styczeń) do prosince (grudzień) jednoho kalendářního roku.

Což mne šokovalo, protože...
Protože u nás je to jinak:

U nás je jeden školní ročník tvořen žáky, kteří se narodili od 1.9. jednoho kalendářního roku do 31.8. kalendářního roku následujícího. Zkrátka žáky, kteří se narodili ve stejném školním roce.
Dává to tak smysl. Ono to není na první pohled vidět v případě základních a středních škol, protože z pohledu žáka nebo jeho rodiče to na ZŠ a SŠ funguje tak, že od 1.9. do 30.6. je školní rok, a pak jsou dva měsíce prázdniny, kdy škola zmizí ze světa a neexistuje (z pohledu většiny studentů, pokud např. nedělají reparát, apod.).
Ale na vysokých školách je akademický rok od 1.9. do 31.8. Skládá se ze semestrů, zkouškových období a volna, ale dohromady tvoří jeden akademický rok.
A to zařazování dětí do jednotlivých školních ročníků tomu odpovídá a souhlasí to.

---

Takže zatímco v Polsku jsou v rámci jednoho ročníku nejmladší žáci narození v prosinci (grudzień) a nejstarší žáci narození v lednu (styczeń),
tak v Česku jsou v rámci jednoho ročníku nejmladší žáci narození v srpnu (sierpień) a nejstarší žáci narození v září (wrzesień).

V září (wrzesień) 1989 tak do první třídy základní školy nastoupili žáci narození od 1. 9. 1982 do 31. 8. 1983.
A tito pak maturovali obvykle v květnu až červnu (od maju do czerwca) 2002.

---

Základní škola má 9 ročníků (to se ve druhé polovině 20. století během desítek let několikrát změnilo: 8, 9, 8, 9),
střední škola zakončená maturitou má 4 ročníky.

Základní škola je zhruba od 6 do 15 let;
střední škola zakončená maturitou zhruba od 15 do 19 let.

Pro maturity v období 05 až 06/2002 platilo:
Kdo se narodil 09/1982, ten maturoval ve věku cca 19,75 let.
Kdo se narodil cca 05 až 06/1983, ten maturoval ve věku cca 19 let.
Kdo se narodil 08/1983, ten maturoval ve věku cca 18,7 let.

Od doby, kdy má základní škola opět 9 ročníků, platí:
- V tom školním roce, kdy končí docházka na základní školu, je každému žákovi nejpozději 31.8. 15 let.
- Na střední školu, potažmo případně internát, tak nastupují již jako trestně odpovědní.
- Celý maturitní ročník (4., poslední ročník) střední školy jsou žáci plnoletí, je jim 18 let. Někteří tedy jezdí do školy auty.

Ti, kdo se narodili v září (wrzesień), říjnu (październik) či listopadu (ten je polsky stejně),
tak mohou významnou část 9. ročníku ZŠ dojíždět do školy na malém motocyklu (ŘP sk. AM, do 45 km/h, a v případě benzinového motoru do 50 ccm),
a potom na střední školu mohou autem dojíždět už významnou část 3. ročníku.

Když měla ZŠ jen 8 ročníků, bylo to jinak:
Ze ZŠ se na SŠ přecházelo v cca 14 letech,
maturovalo se v cca 18 letech.

---

Vše výše uvedené se týká typického průběhu školní docházky a studia.
Může se to změnit pozdějším nástupem do školy (odklad o rok),
pak se to může změnit "propadnutím" (opakováním ročníku).

---

Pozor, teď to bude trochu složitější... popis specifického případu. Reálného, ale ne extrémně častého:

A výše zmíněný ročník nar. 1982/1983, s nástupem do školy v září 1989, plus některé okolní ročníky,
byl zasažen změnou délky povinné školní docházky (délka ZŠ) z 8 na 9 let během jejich školní docházky,
což mělo za následek mj. i to, že se o rok posunuli ti žáci,
kteří druhý stupeň základní školy (PL: gimnazjum) absolvovali na nižším stupni gymnázia (PL: gimnazjum w ramach lyceum),
ale pak nepokračovali na vyšší stupeň gymnázia (PL: lyceum),
ale potom šli studovat odbornou střední školu.
Jelikož změna délky školní docházky z 8leté na 9letou probíhala na gymnáziích (PL: lyceum, w tym ich część gimnazjum) trochu jinak než na základních školách,
tak se tito žáci, kteří ne zcela typicky přestoupili z nižšího stupně gymnázia (PL: gimnazjum w ramach lyceum) na odbornou střední školu,
dostali od 1.9.1998 se začátkem prvního ročníku střední školy do kolektivu spolužáků z jiného školního roku.

---

Pro úplnost bych asi měl doplnit, co jsem možná měl říci už na úvod:

Základní škola (ZŠ) má dva stupně.
- První stupeň (kdysi dávno "národní škola", za nás ten výraz používala jedna starší učitelka)
- Druhý stupeň

Např. v roce 1989 měl každý z nich 4 roky; dohromady 4+4 = 8 ročníků (věk cca 6 až 14 let).
Např. v roce 2000 měl (a dodnes má) první stupeň 5 ročníků, druhý stupeň 4 ročníky; dohromady 5+4 = 9 ročníků (věk cca 6 až 15 let).

Mne ta změna zastihla na druhém stupni, takže patřím mezi několik ročníků, kteří jsme měli atypicky 4+5 = 9 ročníků.
První stupeň už jsme měli hotový, byli jsme na druhém, ale ze zákona už jsme měli být na ZŠ 9 let. Proto 4+5.

Některé základní školy mají jen první stupeň. Dnes tedy prvních pět ročníků. To když jsou na vesnici nebo na periférii města – aby to malé děti neměly do školy daleko.
Na druhý stupeň (věk cca 11 až 15 let) už žáci musí chodit/dojíždět do města (pozor, slovo "město" může znamenat mj. 2.000 obyvatel, aby si někdo nepředstavoval nějaké strašné dojíždění kdo ví kam),
kde jsou normální velké základní školy s oběma stupni, s 9 ročníky.

Někteří žáci absolvují druhý stupeň základní školy na nižším stupni gymnázia (gymnázium CS = lyceum PL).

Pak se v cca 15 letech nastupuje
- na 3leté střední odborné učiliště, SOU, zakončené výučním listem (řemeslníci, kuchaři, prodavači, ...)
- na 4letou střední odbornou školu, SOŠ, zakončenou maturitou; může to být střední průmyslová škola, SPŠ; s odborným vzděláním, s možností pokračovat na VOŠ nebo VŠ
- na 4leté gymnázium (PL: lyceum), zakončené maturitou, bez odborného vzdělání, s možností pokračovat na VOŠ nebo VŠ

A dál se zde pouštět nebudu, to až jindy jinde, to by bylo nad rámec tohoto tématu.

---

Zkrátka, školní kolektiv je typicky tvořen
nejstaršími dětmi narozenými v září (wrzesień)
až nejmladšími dětmi narozenými v srpnu (sierpień).

Základní škola je na 9 let;
od cca 6 let (cca 6,0 až 7,0 let)
(*1.9.1982 až *31.8.1983 => škola od 09/1989)
do cca 15 let (cca 14,8 až 15,8 let)
(*1.9.1982 až *31.8.1983 => ZŠ do 06/1998).

Střední škola (zakončená maturitou) je na 4 roky;
od cca 15 let (cca 15,0 až 16,0 let)
(*1.9.1982 až *31.8.1983 => SŠ od 09/1998)
do cca 19 let (cca 18,75 až 19,75 let)
(*1.9.1982 až *31.8.1983 => SŠ do 05 nebo 06/2002).

---

[
Vycházím z toho, co mi o Polsku řekl student; a z toho, co si o ČS a ČR ze svého mládí pamatuji já.
Nezjišťoval jsem, jestli se něco nezměnilo, ale nepředpokládám to.
]

---

A proč vlastně školní rok začíná v září (wrześniu)?
Podle všeho proto, že když Marie Terezie zavedla povinnou školní docházku, tak si rodiče vymohli, že v létě děti potřebují pro sklizeň úrody (úroda CS = plon PL).
V létě bylo na polích nejvíce práce, a tak si rodiny nemohly dovolit, aby děti byly ve škole.
Proto jsou hlavní prázdniny právě v červenci a srpnu.

A když už jsem u toho... Vyučovací hodina v českých a asi i polských školách (ZŠ, SŠ, VŠ, autoškoly, některé jazykové školy, volnočasová zájmová činnost...) má 45 minut pravděpodobně proto,
že když se Marie Terezie zeptala lékaře, jak dlouho 6leté dítě vydrží nejít na záchod, tak jí řekl, že 45 minut.

[Za ty dvě historické zajímavosti neručím, to jsem se někde dočetl nebo doslechl, nevím kde, a není to můj obor...]

Velký Šišák vs. Wielki Szyszak

Wed, 26 Feb 2025 00:06:32 +0100

26. 02. 2025: Velký Šišák vs. Wielki Szyszak

Student mne upozornil na zajímavou zradu mezi názvy dvou vrcholů na česko-polské hranici v Krkonoších:

Śmielec PL = Velký Šišák CS
vs.
Wielki Szyszak PL = Vysoké kolo CS

Jsou od sebe vzdáleny asi 1,1 km pěšky (teoreticky; na jeden z nich je zákaz vstupu),
resp. cca 900 m vzdušnou čarou.

---

V minulosti už jsem upozorňoval na elektrotechnické zrady
typu "vysoké napětí" cca podobné jako "średnie napięcie"
(vs. "velmi vysoké" a "wysokie"; atd.; číselné hranice jsou trochu jinde, nejsou to přesné překlady)
a "velmi krátké vlny" (anglicky VHF) = "fale ultra krótkie" (německy UKW)
vs. jiné pásmo "ultra krátké vlny" (česky UKV, anglicky UHF).

---

Takže zrady jsou i v odborné terminologii, kde by to člověk nečekal!

Doba. Celou dobu. Na tři doby. Dvoudobý motor. To je doba! Non-stop.

Thu, 30 Jan 2025 22:08:48 +0100

30. 01. 2025: Doba. Celou dobu. Na tři doby. Dvoudobý motor. To je doba! Non-stop.

"doba" CS:

---

czas, pora PL

wszystkie znaczenia:

- Jak długo coś trwa

- O jakim czasie to jest
(zítra touto dobou = jutro o tym czasie) – denní doba

- W jakiej porze roku to jest
(za rok touto dobou = za rok w z grubsza podobną datę) – roční doba

- Pora roku – roční doba, roční období
(jaro, léto, podzim, zima)

---

To je doba! CS
= To to trvá! CS
= To je dost(, že už jdeš)! CS

Ekspresywne wyrażenie niezadowolenia,
że coś już trwa (za) długo; że się na kogoś czeka.

---

Fyzika:

perioda CS
= doba trvání CS
= T = 1/f [s = 1/Hz]

(Délka sinusovky na ose x, resp. na ose t...)

---

Więc "doba" CS, tak samo jak i "čas" CS, może oznaczać
i pozycję punktu na osie czasu,
i długość odcinku na osie czasu.
Mniej więcej tak samo jak polskie "czas" lub "pora".

---

CS:
Taková je doba.
To je dnes doba.
To je ta dnešní doba.
Dnes je jiná doba.
Je uspěchaná doba.
Je nejistá doba.
Je doba obrovského pokroku.

~ epocha CS
= epoka PL

Etap w rozwoju ludzkości; międzygeneracyjny konflikt; ...

Chyba coś jak "Takie są czasy" PL.
Więc po czesku te czasy są ta jedna "doba", liczba pojedyncza.

---

"Celou (tu) dobu" CS
= "Przez cały (ten) czas" PL

---

Hudba (muzyka PL),
motorismus (motoryzacja PL)
a služební hierarchie (hierarchia służbowa):

a) Muzyka

W muzyce jest słowo "doba" powiązane z rytmem i taktem.
Absolutnie się na tym nie znam; szybko googlując widzę, że "takt" CS i "doba" CS są w muzyce różne jednostki, że np. może 1 takt mieć 2 doby.
Lepiej tego nie opiszę, po prostu jest to coś z tego tematu, dotyczy to rytmu. Nie znam się na tym i nie boję się tego przyznać :)

b) Silniki

čtyřdobý motor CS
= čtyřtaktní motor CS
= čtyřtakt CS = čtyrtakt CS
= silnik czterosuwowy PL

dvoudobý motor CS
= dvoutaktní motor CS
= dvoutakt CS
= silnik dwusuwowy PL

Tutaj akurat czeskie "takt" jest dokładnie to samo co czeskie "doba".
Po prostu etapa, faza, krok cyklu pracy.

c) Kierownik, przełożony, klient, ...:

Jeżeli się powie "Seřval ho na tři doby" CS,
to znaczy coś jak "Nakrzyczał na niego porządnie i dokładnie".

- "řvát" CS = "ryczeć" PL (w sensie "krzyczeć" PL; wyrażono ekspresywnie)
- "seřvat někoho" CS = "nakrzyczeć na kogoś" PL (wyrażono ekspresywnie)

I to "na tři doby" znaczy, że ten ryk trwał długo.
Że przelożony, kierownik, klient, lub kto, miał tego na sercu (i nerwach) na prawdę dużo.

Używa się wtedy, kiedy sprawca zrobił coś bardzo poważnego,
znaczy ew. nie zrobił czegoś bardzo ważnego,
i ten przelożony odpowiednio mocno na to reagował.

Używa się to więc typowo w tych przypadkach, kiedy oba warunki są spełnione:

1)
Bardzo poważny błąd pracownika / dostawcy (pod-wykonawcy), typowo z lenistwa albo ekstremalnej głupoty,
kiedy spowodowana jest znaczna szkoda, albo poważne zagrożenie znacznej szkody,
nawet zagrożenie życia lub zdrowia przez niekompetentne podejście kogoś do jego pracy.
Generalnie jakieś poważne niespełnienie obowiązku.

2)
Mocna reakcja odpowiednio wkurzonego kierownika lub klienta,
kiedy energicznie i przez dłuższy czas na sprawcę nakrzyczał, co o tym jego podejściu sądzi.

Generalnie chodzi o ten punkt 2, że ktoś na kogoś bardzo obficie nakrzyczał;
ale typowo z powodu opisanym w punkcie 1, w rodzaju "Chyba zwariowałeś?! ..." i nastepne chociaż dziesiątki sekund wyjaśniające, so się mogło zdarzyć.

Zdarza się też, że nastąpi tylko punkt 2,
niezpowodowany przez punkt 1 (przynajmniej z punktu widzenia odbiorcy tego ryku),
to potem można powiedzieć (ekspresywnie) np. "Bezdůvodně mě seřval".

To "seřval" jest więc ekspresywnie "nakrzyczał".

I te "tři doby" są tam symbolem długego czasu trwania tego krzyczenia;
i to już typowo zawiera poważną przyczynę, gdzie ktoś np. zagroził życia albo spowodował ryzyko dużej szkody.

------
------

"doba" PL

CS:
- den
- den a noc
- 24 hodin

---

całodobowy, całodobowo PL

CS:
- non-stop
- nonstop
- 24/7 (w miarę nowe, przez ostatnich cca 15 lat; chyba przyszło z angielskiego przez ICT)

Częste relacje między literkami w czeskim i literkami w polskim – jak szybciej zrozumieć słownictwo

Tue, 28 Jan 2025 01:14:07 +0100

28. 01. 2025: Częste relacje między literkami w czeskim i literkami w polskim – jak szybciej zrozumieć słownictwo

Jeden český milovník jazyků kdysi jako malý v DDR na dovolené s rodiči zjistil,
že "a" CS = "und" DE ( = "i" PL, spójnik).

Tak se začal ptát, jak se řekne "b" (čímž myslel písmeno), aby se takto postupně naučil mluvit německy.
Ale zjistil, že takto po jednotlivých písmenech to nefunguje; že se musí učit celá slova.

Nicméně, mezi češtinou a polštinou to tak někdy trochu funguje,
jak už jsem před lety naznačil ve videu s úvodem do češtiny pro Poláky, tedy ve videu zaměřeném především na výslovnost.

---

S určitou mírou pravděpodobnosti(!) můžeme mezi češtinou a polštinou (někdy!) předpokládat nebo očekávat tyto vzájemné vztahy jednotlivých písmen:

čeština: polština

h: g
– mohu: mogę
- hlad: głód

ch: ch
- chlad: chłód

ou: ą
- loukou: ląką

u: ę
- dubový: dębowy
- budu: będę
- vidím ženU: widzę kobietĘ
- já jedU: ja jadĘ

u- (na začátku slova): wę-
- uhlí: węgiel

ů: o, ó
- stůl: stół
- dům: dom
- kůň: koń

ř: rz (czytane razem jako [ż])
- řeka: rzeka
- moře: morze

rz: rz (czytane jako [r, z])
- mráz: mróz
- mrzne: marznie
- zamrznout, zmrznout: zamarznąć
- umrznout, zmrznout: zmarznąć

ž: ż
č: cz
š: sz

z: z, ź, zi
s: s, ś, si

t, ť, ti: ć, ci
- Martin: Marcin
- tmavý, temný: ciemny
- vy máTe: wy maCIe

t: t

---

Příbuzná slova a jiné tvary stejných slov:
(Pokrewne słowa i inne kształty tych samych słów)

h <=> ž CS : g <=> ż PL
- mohu, může : mogę, może
- váha, vážit : waga, ważyć

h/g <=> z CS : g <=> dz PL
- Praha, v Praze : Praga, w Pradze
- jóga, na józe : joga, na jodze

ů <=> o CS : ó <=> o PL
- stůl: stół
- na stole: na stole

---

Jednak... zawsze możemy natrafić na zdradliwe słowo, które ma znaczenie lekko obok, trochę inne; albo nawet dokładnie odwrotne. Ale chociaż jesteśmy w temacie.

I nie działa to tak zawsze.

Ta lista tutaj jest uprostszenie; chodzi o pracę z prawdopodobienstwem.
Przedewszystkim jednak ma to pomóc zapamiętać słowo, którego znaczenie sobie człowiek znajdzie i sprawdzi.
Sprawdzi!!! Sprawdzi!!! Sprawdzi!!!

I też to pomaga, że by dać radę to słowo wymowić.
Bo już potem jest jasne, co to jest i skąd się to wzięło; już można rozumieć, o co chodzi;
już można coś konkretnego znanego w tym widzieć (!) – i dzięki temu można znacznie latwiej to słowo powiedzieć (!).
To jest bardzo dobry sposób, jak korzystać z tej mojej listy relacji między literkami.

Dla pewności znów bardzo mocno ostrzegam, że między czeskim i polskim jest mnóstwo pułapek,
olbrzyme mnóstwo zdradliwych słów (false friends),
więc tej mojej listy na górze nie można używać zamiast słownika!!!

Sled, následovat, sledovat, stopovat, stopa

Tue, 28 Jan 2025 00:11:26 +0100

28. 01. 2025: Sled, následovat, sledovat, stopovat, stopa

Sled, následovat, sledovat, ...,
stopovat (někoho, zvěř), stopa

Tato slova na sebe krásně navazují jako příbuzná slova...
když se na ně podíváme v češtině (ta vlevo) a v polštině (polský ekvivalent těch vpravo).

---

Sekwencja, podążać, następować, ...,
śledzić, ślad

Te słowa ładnie nawiązywują jedno na drugie jako pokrewne słowa...
jeżeli zajrzemy na nie w czeskim (czeski ekwiwalent tych w lewo) i w polskim (te wprawo).

---

V češtině vidíme jasnou příbuznost a podobu těchto slov:

sled CS
- sekvence CS
- sekwencja PL
- např. rychlý sled událostí

následovat CS
- podążać PL
- następować PL

následující, následný
- następny PL

následně
- następnie PL

Na chvilku si odskočíme k ruštině:

следующий RU (sledujuščij)
- následující, příští, další CS
- następny PL

Na chvíli se vrátíme k češtině:

sledovat CS
(jít za někým, pronásledovat, stopovat)
- Stále zde ještě vidíme souvislost se všemi těmi českými a jedním ruským slovem výše.
- A zrovna toto slovo je v písemné podobě dost podobné i v polštině:
- śledzić PL

A tím se elegantně dostáváme k polštině:

śledzić PL
- sledovat CS (jít za, pronásledovat)
- stopovat CS (jít po stopách, pronásledovat)

ślad PL
- stopa CS
(otisk nohy;
digitální stopa;
uhlíková stopa;
stopa něčího působení;
stopové množství, zbytek něčeho;
stopa v kriminalistice;
jednostopé, dvoustopé, třístopé vozidlo;
0,3 m = 1 ft;)

śledztwo PL
- pátrání, vyšetřování CS (detektivní, policejní)
- etymologicky tedy vlastně sledování stop

Zhruba do této oblasti patří i české slovo "pronásledovat" CS
- prześladować PL
- gonić PL

V češtině už jsou některá ta výše uvedená slova jinak;
v polštině také, jen z druhého konce;

ale když se na ten sled slov podíváme v kontextu češtiny i polštiny, a sledujeme je důsledně
(konsekwentnie PL,
skoro sekwencja PL = sled CS)
od od jednoho k následujícímu,
tak najdeme docela dlouhý sled dnes už různých významů, které jsou původně všechny spolu příbuzné.

Všechno je to nějaký sled nebo nějaká stopa.
Stopa CS, tedy ślad PL.

---
---

Něco jiného je:

stopa PL
- noha CS
(to, co je správně anatomicky noha CS;
tedy foot EN;
tedy od kotníku dolů;
nezaměňujte s dolní končetinou)
- Zde vidíme evidentní souvislost s českým slovem stopa CS, ale už to nesouvisí se sledováním.

stopovat CS
- měřit čas stopkami
(stopky CS = stopwatch EN = stoper PL)
- jet autostopem; snažit se jet autostopem
- Zde vidíme souvislost s anglickým slovem "stop" EN, jako "zastavit" CS.

---

Na margines:

W słowie "pátrání" CS (poszukiwanie, śledztwo PL) i w z nim powiązanych czasownikach "pátrat" (w detektywistyczny sposób szukać) i "vypátrat" (... i znaleźć) można dostrzec niedokonany polski czasownik "patrzeć" lub dokonany czeski czasownik "spatřit" – bo warto podczas tej pracy patrzeć koło siebie.

---

Ślady narciarskie

běžkařské stopy, stopa CS = ślady pod biegówki, narciarskie ślady PL

Jeżeli ktoś w Czechach na takich śladach krzyknie "stopa!", znaczy to z grubsza coś jak "uwaga!".

Obsah; povrch, plocha; objem

Wed, 08 Jan 2025 00:49:10 +0100

08. 01. 2025: Obsah; povrch, plocha; objem

obsah CS:

- treść PL
- spis treści PL
- zawartość PL
- w geometrii: pole powierzchni, pole, powierzchnia
w przypadku prostokątu, trójkątu, koła, itp. – generalnie w 2D,
np. S = a × b

---

Natomiast "powierzchnia" PL
geometrycznej figury trójwymiarowej, 2D w 3D
(np. S = 2ab + 2ac + 2bc):

powierzchnia PL
=
povrch CS

---

powierzchnia PL
w sensie a×b, [m2], [ha], itp.:

- szkolna geometria w 2D: obsah CS
- szkolna geometria w 3D: povrch CS
- generalnie, praktyka, lakiery, technologia, konstrukcja, itp: plocha CS
- rynek nieruchomości: výměra CS
- geografia: rozloha CS

---

powierzchnia PL
w sensie opracowania, śliska, szorstka, oszlifowana, z glazurą, miękka, twarda, itp:
- povrch CS

---

plocha CS
w Windows i innych systemach:
= pulpit PL

---

obsah CS
potocznie, niepoprawnie, w praktyce używano:
- objętość PL (silnik, zbiornik),
- ale poprawnie to powinno być "objem" CS

potocznie:
– obsah motoru, obsah nádrže

poprawnie:
– objem motoru, objem nádrže

---

obsahuje CS
=
zawiera PL

Np.:

Jídlo ... obsahuje alergeny ...

Může obsahovat stopové množství ... koho čeho, nějakých alergenů.
(
stopa CS = ślad PL;
"stopové množství" CS = małutkie symboliczne mnóstwo,
np. z poprzednej produkcji czegoś innego, co zostało w maszynie
)

---

objem CS
– objętość PL
– pojemność (zbiornika) PL
np.: V = a × b × c

---

slangový výraz v obchodě, výrobě, službách:

objem zakázky, objem zakázek CS
= obrat CS = obrót PL
= tržba, tržby CS = utarg PL

(
zakázka CS = zamówienie PL
– w sensie produkcji na wymiar, ew. usług;
– nie w sensie handlu z czymś kupionym, chyba że w ramach jakiejś kopleksowej dostawy jakiegoś całego projektu
)

"Nemusím, já už ho vidím!" Kultovní vánoční reklama

Sun, 22 Dec 2024 19:34:51 +0100

22. 12. 2024: "Nemusím, já už ho vidím!" Kultovní vánoční reklama

Kulturní reálie – v souvislosti s Vánocemi:

Vánoční reklama Kofola
„Nemusím, já už ho vidím!“

(Link do polskiej audio wersji mojego opracowania tego tematu na dole.)

---

Kultovní vánoční reklama na Kofolu.

Tato reklama na Kofolu byla natočena v r. 2003.
Češi se do té reklamy zamilovali a stala se novodobým symbolem Vánoc.
Kofola ji pravidelně reprízuje.

V obrazové složce té reklamy v lese probíhá pokus o krádež vánočního stromku.
Ve zvukové složce se odehrává rozhovor na jiné vánoční téma.

Dialog vychází z pověry,
že kdo se na Štědrý den (24. 12.) postí
(od slova "půst"; dle různých interpretací buď nebude jíst maso, nebo nebude jíst vůbec),
ten večer uvidí zlaté prasátko.

A co se děje dál, uvidíte sami...

Reklama nemá žádnou přímou souvislost s nápojem Kofola, s produktem jako takovým.
Firma jen chtěla lidem obecně (PL: ogólnie) připomenout značku (EN: brand), humorným způsobem. A to se jí podařilo.

Původní podoba reklamy z r. 2003 (47 sekund);
navíc s anglickými titulky v obraze.
To je plná verze té klasické původní reklamy, na tu se podívejte:
https://www.youtube.com/watch?v=Fz1WjfGnASw

Zhruba totéž (r. 2003; 45 sekund), ale bez titulků:
https://www.youtube.com/watch?v=5Ej-Inji75w

Zkrácená (sestříhaná) verze reklamy z r. 2003 (20 sekund):
https://www.youtube.com/watch?v=f5hEBU725ec

V roce 2019 Kofola reklamu upravila – změnila / doplnila nový konec té reklamy.
Vychází ze zkrácené verze původní reklamy, a má přidaný dovětek (ale to není ta klasika):
https://www.youtube.com/watch?v=y4TbNFLwrlo

---

Trochę bardziej szegółowo i po polsku ten temat opowiedziałem w drugim rozdziale świątecznego wideo:

Demo lekcja on-line bez ucznia:
Święta Bożego narodzenia
(2× nowoczesna humorystyczna kultura)

https://www.adamek.cz/pl/czeski/materialy/swieta/

Cca od czasu 1:23:43

https://www.youtube.com/watch?v=QIgsPgZLDVo&list=PLHLoERbnwX5J-Bmg5SkCjGrti_WFJHWyf&t=5024

Jejího (odmiana "její"); moje, tvoje, naše, vaše kniha; na něho.

Mon, 02 Dec 2024 23:26:14 +0100

02. 12. 2024: Jejího (odmiana "její"); moje, tvoje, naše, vaše kniha; na něho.

Jejího (odmiana "její");
moje, tvoje, naše, vaše kniha;
na něho.
Píseň, kost, postel, garáž, tramvaj.

Některé (těžké) koncovky nejen přivlastňovacích zájmen.
Niektóre (trudne) końcówki zaimków nie tylko dzierżawczych.

A podstatná jména ženského rodu jako bonus. Jejich koncovky jiné než "-a".
I rzeczowniki rodzaju żeńskiego jako bonus. Ich końcówki inne niż "-a".

---

1) Jejího

Właścicielka:
Rodzaj żeński

Majątek:
Rodzaj męski żywotny
(męskoosobowy + zwierzęta rodzaju męskiego)

1. pád – kdo, co:
PL: jej ojciec, jej pies
CS: její otec, její pes

4. pád – vidím koho, co:
PL: Widzę jej ojca, jej psa
CS: Vidím jejího otce, jejího psa

Tutaj, w przypadku, że majątek jest rodzaju męskiego żywotnego i właścicielka rodzaju żeńskiego,
mamy w czeskim dodatkową końcówkę "-ho", której język polski w tym miejscu nie ma.
Dlaczego i po co?

Jest to bardziej proste i bardziej logiczne,
niż jak to na może na pierwszy rzut oka wygłąda:

Viděl jsem psa.
Jakého? Malého, bílého, jejího.

Widziałem psa.
Jakiego? Małego, białego, i analogicznie jakby "jejego"
– akurat że tam język polski tej końcówki nie ma, po polsku się więc mówi "Widziałem jej psa".
I czeski tam tą koncówkę ma :)

Chodzi o to, że po polsku się zaimków dzierżawczych "jego", "jej" i "ich" nie odmienia.

Po czesku się też nie odmienia zaimków dzierżawczych "jeho" i "jejich",
jednak odmieniamy zaimek dzierżawczy "její":

1. Její pes;
2. bez jejího psa;
3. jejímu psovi/psu;
4. vidím jejího psa;
5. její pse (PL 7.);
6. o jejím psovi/psu;
7. s jejím psem (PL 5.).

Co znaczy po polsku:
1. Jej pies;
2. bez jej psa;
3. jej psu;
4. widzę jej psa;
7. jej psie (CS 5.);
6. o jej psie;
5. z jej psem (CS 7.).

Gramatycznie te koncówki można sobie wyobrazić np. wg wzoru "mladý"
(malý, bílý, ... generalnie twarde przymiotniki):

1. Její mladý pes (jej młody pies);
2. bez jejího mladého psa (bez jej młodego psa);
3. jejímu mladému psovi/psu (jej młodemu psu);
4. vidím jejího mladého psa (widzę jej młodego psa);
5. její mladý pse (7. jej młody psie);
6. o jejím mladém psovi/psu (o jej młodym psie);
7. s jejím mladým psem (5. z jej młodym psem).

Albo, i nawet jeszcze lepiej,
można sobie wyobrazić te koncówki wg miękkich przymiotników,
jak np. "mladší", "starší", "moderní", "jarní":

1. Její mladší pes (jej młodszy pies);
2. bez jejího mladšího psa (bez jej młodszego psa);
3. jejímu mladšímu psovi/psu (jej młodszemu psu);
4. vidím jejího mladšího psa (widzę jej młodszego psa);
5. její mladší pse (7. jej młodszy psie);
6. o jejím mladším psovi/psu (o jej młodszym psie);
7. s jejím mladším psem (5. z jej młodszym psem).

Teraz się nam wszystko bardzo ładnie zgadza:

1. Kdo, co:
Jaký?
– mladý, starý;
– mladší, starší, její.

4. Vidím koho, co:
Jakého?
– mladého, starého;
– mladšího, staršího, jejího.

---

1b)

Uwaga, ta odmiana zaimku "její"
dotyczy tylko majątku rodzaju męskiego lub nijakiego!

Odmieniamy również
w przypadku majątku rodzaju męskiego nieżywotnego;
tam tylko biernik jest taki sam jak mianownik:

1. Její stůl,
2. bez jejího stolu,
3. jejímu stolu,
4. vidím její stůl,
5. její stole (PL 7.),
6. o jejím stole/stolu,
7. s jejím stolem (PL 5.).

Odmieniamy również
w przypadku majątku rodzaju nijakiego:

1. Její auto,
2. bez jejího auta,
3. jejímu autu,
4. vidím její auto,
5. její auto (PL 7.),
6. o jejím autě,
7. s jejím autem (PL 5.).

Natomiast w przypadku majątku rodzaju żeńskiego
zaimku "její" CS (PL: jej) nie odmieniamy!:

1. Její kamarádka,
2. bez její kamarádky,
3. její kamarádce,
4. vidím její kamarádku,
5. její kamarádko (PL 7.),
6. o její kamarádce,
7. s její kamarádkou (PL 5.).

To dlatego, że nie odmieniamy ani przymiotników miękkich rodzaju żeńskiego, liczby pojedynczej:

- Moderní žena, bez moderní ženy, ...
- Moderní nemocnice, bez moderní nemocnice, ...
- Senzační žena, bez senzační ženy, ...
- Sezónní kolekce, bez sezónní kolekce, ...
- Zánovní motorka, bez zánovní motorky, ...

Więc majątek rodzaju żeńskiego odmieniamy np.:
1. Její senzační chytřejší stará kamarádka,
2. bez její senzační chytřejší staré kamarádky,
3. její senzační chytřejší staré kamarádce,
4. vidím její senzační chytřejší starou kamarádku,
5. její senzační chytřejší stará kamarádko (PL 7.),
6. o její senzační chytřejší staré kamarádce,
7. s její senzační chytřejší starou kamarádkou (PL 5.).

---

2) Moje, tvoje, naše, vaše kniha, matka, ...

Właściciel:
Ja, ty, my, wy;
niezależnie od rodzaju

Majątek:
Rodzaj żeński

PL:
moja,
twoja,
nasza,
wasza
(mama, książka, ...)

CS:
moje / má,
tvoje / tvá,
naše,
vaše
(matka, kniha, ...)

Tutaj, na odwrót od poprzedniego tematu, jest bardziej systemowe podejśćie w polskim niż w czeskim.
Rodzaj żeński – więc w polskim kończy się na "-a".

Niestety po prostu trzeba pamiętać o tym, że w czeskim tutaj akurat mamy końcowki "-e";
jakkolwiek przyznaję, że polskie końcówki "-a" są dla rodzaju żeńskiego bardziej logiczne.

---

2b) Rzeczowniki rodzaju żeńskiego, które na rodzaj żeński nie wyglądają:

Ale my te różne koncówki u rodzaju żeńskiego mamy generalnie; też u rzeczowników.

Często mamy "-e", tak jak powyżej u tych zaimków:
- ta práce, ta ulice, ta nemocnice, ta restaurace, ta spolupráce, ta situace, ta židle ...
- ta akademie, ta ekonomie, ta Anglie, ta unie, ...
- ta Francie, ta policie, ...
(... tutaj wszędzie ma polski końcówkę "-ca", "-ia" albo "-cja"; albo całkowicie inne słowo)

Nawet mamy w czeskim znacznie więcej słów rodzaju żeńskiego kończących się na współgłóskę,
niż ile ich jest w polskim:

- Niektóre są też w polskim:
ta píseň (PL: pieśń, piosenka),
ta plíseň (PL: pleśń, grzyb),
ta kost (PL: kość),
ta síň; ta předsíň (PL: sala, sień; przedpokój),
ta postel (PL znaczenie: łóżko; etymologiczna i gramatyczna pokrewność: pościel).

Przyczym słów "pieśń", pleśń i "sień" raczej już się po polsku za bardzo nie używa;
polskie ucho i usta wybrały sobie jakieś alternatywy, które Polaków nie zmuszają do używania słów rodzaju żeńskiego z współgłoską pod koniec.
Czeskiego "síň" też już zazwyczaj nie używamy, jednak "předsíň" jak najbardziej.

- Inne po polsku pod koniec mają "-a", jednak po czesku współgłoskę:
ta skříň (PL znaczenie: szafa; etymologiczna i gramatyczna pokrewność: skrzynia),
ta píseň (PL: pieśń, piosenka).

- Inne po polsku mają inny rodzaj, jednak po czesku rodzaj żeński i pod koniec współgłoskę:
ta garáž,
ta tramvaj,
ta Plzeň,
ta Olomouc,
ta Paříž,
ta drenáž.

- U innych nie znam pokrewnego polskiego słowa, jednak po prostu chodzi o czeskie słowo rodzaju żeńskiego, które się kończy na współgłoskę:
ta neteř (PL: siostrzenica, bratanica),
ta nádrž (PL: zbiornik),
ta stráň (PL: zbocze)

Po polsku istnieją nazwy geograficzne jak np. Stronie Śląskie i inne;
nie jestem pewien, czy jest to od tego, jako czeskie stráň / stráně (zbocze / zbocza),
jednak wyszukałem, ze preferuje sie kształt "W Stroniu Śląskim" raczej niż "W Stroniach Śląskich),
więc zakładam, że po polsku jest to "to Stronie", rodzaj nijaki,
jednak nadal nie wiem, czy to jest pokrewne z czeskim "ta stráň" ("ty stráně").
W Czechach jest bardzo znane miejsce (elektrownia szczytowo-pompowa) "Dlouhé Stráně", liczba mnoga, jakby "długie zbocza".

Uwaga:
Po polsku są "te Police", kilka miejscowosci w Polsce, każda już sama jako liczba mnoga.
Natomiast po czesku jest "ta Police nad Metují", dosłownie jako "ta półka", miasto w Czechach.

Jednak nie ma tutaj systemu,
w okolicach Náchodu są te "Bohuslavice" (mnoga; v Bohuslavicích),
ale też ta "Rohenice" (pojedyncza, r. żeński; v Rohenici),
i ktoś, kto mieszka dalej i nie zna lokalnej sytuacji, zgadywa przypadkowo, jak którą wieś odmieniać.
Podobno istnieje publikacja "Vlastní jména na -ice", bo to jedynny kłucz.

I znów z powrotem do tych zaimków...

To z tymi rzeczownikiami, to tylko taka dodatkowa informacja na margines.
Zaimki "moje", "tvoje", "naše", "vaše" kończą się w pierwszym przypadku na "-e" generalnie dla żeńskiego rodzaju,
niezależnie od końcówki rzeczowniku, to jest inny temat.

Moje kniha, moje matka,
moje ulice, moje restaurace,
moje postel, moje garáž, moje píseň, moje tramvaj, ...

---

2c) Biernik – 4. pád – vidím koho, co:

moji, tvoji, naši, vaši

1. Kdo, co:
Moje / má, tvoje / tvá, naše, vaše kniha.

4. Vidím koho, co:
Moji / mou, tvoji / tvou, naši, vaši knihu.

To działa systematycznie:
– Zgodnie z zasadą, że w czwartym przypadku źmienia się "-e" z pierwszego przypadku na "-i".
– Zgodnie z zasadą, że w czwartym przypadku źmienia się długie "-á" z pierwszego przypadku na "-ou".

Dlatego też mówimy "Vidím naši matku", i nie [-ou] jak w polskim "naszą".
Bo "-e" źmieniamy na "-i".

Kdo, co:
- tvoje ulice

Vidím koho, co:
- tvoji ulici

Kdo, co:
- moje strategie

Vysvětluji koho, co:
- svoji strategii
(moji strategii)

Kdo, co:
- tvoje malá louka

Vidím koho, co:
- tvoji malou louku

Generalnie dla rzeczowników, i jak teraz widzimy, też dla niektórych zaimków,
działają te trzy zasady, które jest bardzo pożyteczne znać:

Tworząc czwarty przypadek, biernik, widzę kogo/co,
źmieniamy końcowki z pierwszego przypadku (mianowniku) na nowe m.in. w te trzy sposoby:

- -a => -u
- -á => -ou
- -e => -i

Moje stará kniha
Vidím svoji (moji) starou knihu.

Má stará kniha
Vidím svou (mou) starou knihu.

Tvoje malá louka
Vidím tvoji malou louku.

Tvá malá louka
Vidím tvou malou louku.

Velká restrukturalizace
Nové vedení zahájilo velkou restrukturalizaci.

Stará nemocnice
Kraj bude opravovat starou nemocnici.

---

3)
Osobní zájmeno "on":
2. a 4. pád s předložkou.

Zaimek osobowy "on":
dopełniacz i biernik z przyimkiem.

a)
Druhý pád,
bez koho, čeho,
dopełniacz;
mužský životný i mužský neživotný,
męski i żywotny i nieżywotny:

bez něj CS
=
bez něho CS
=
bez niego PL

b)
Čtvrtý pád,
vidím koho, vidím co,
biernik;
mužský neživotný,
męski nieżywotny:

na něj CS
=
na niego PL

(Tutaj nawet nie mamy możliwości powiedzieć "na něho" CS!)

c)
Čtvrtý pád,
vidím koho, vidím co,
biernik;
mužský životný,
męski żywotny:

na něj CS
=
na něho CS
=
na niego PL

Dívám se na něj. CS
=
Dívám se na něho. CS
=
Patrzę na niego. PL

"na něj"
=>
rodzaj męski!!!
Na niego!!!

d)

Rodzaj żeński jest inaczej:

2. bez koho, čeho:
Přišel bez ní. CS
=
Przyszedł bez niej. PL

4. vidím koho, co:
Dívám se na ni. CS
=
Patrzę na nią. PL

Uwaga:
– 2. "bez ní" z kreską; 6. "o ní" z kreską; 7./5. "s ní", "na ní" z kreską;
– 4. "na ni" bez kreski.
Ale akurat w tym "ni" vs. "ní" na co dzień robią błędy rodowici Czesi z magisterskim wykształceniem.
Tak samo jak w przypadku "ji" vs. "jí"; i "mě" vs. "mně".
To coś jak "h" vs. "ch" albo "rz" vs. "ż" dla Polaka, tylko jeszcze gorsze :)

Więc:

bez něj CS
wymowa: [bez niej]
=
bez něho CS
wymowa: [bez nieho]
=
bez niego PL

vs.

bez niej PL
=
bez ní CS

Kujón vs. kujon; šprt, šplhoun, hujer; kout, kovat; kout, roh, úhel; kout železo; kovář, podkova, kov

Wed, 27 Nov 2024 02:54:07 +0100

27. 11. 2024: Kujón vs. kujon; šprt, šplhoun, hujer; kout, kovat; kout, roh, úhel; kout železo; kovář, podkova, kov

skubaniec; sprytny, skubany PL
=
kujón; chytrý, mazaný CS

---

kujon PL
=
šprt CS

kuć na pamięć PL
=
šprtat CS

wykuć na pamięć PL
=
našprtat se CS

---

lizuś PL
=
šplhoun, patolízal CS
=
hujer/Hujer, podlejzák CS (potocznie)
=
rektální alpinista CS (ekspresywnie)

podlizywać się PL
=
podlézat, šplhat CS
=
podlízat, podlejzat CS (potocznie)
=
lézt (někomu, komu čemu) do zadku CS (ekspresywnie)

Słowa "šplhoun" i "šplhat" są mniej niegatywne;
czasownik w aspekcie dokonanym "šplhnout si" używany jest też w pozytywnym sensie (podobne jak "udělat si (u někoho) oko");
słowo "hujer"/"Hujer" używane jest też żartobliwie;
reszta powyżej podanych tłumaczeń polskich słów lizuś i podlizywać się jest wyraźnie niegatywna.
Zawsze jest też ważny kontekst.

"Hujer" jest nazwisko bardzo znanej niegatywnej postaci z bardzo znanego filmu "Marečku, podejte mi pero"; super film, polecam.
Autorzy tego filmu tej niegatywnej postaci, która się podlizywała, w tym filmie dali nazwisko "Hujer", mniej więcej przypadkowo;
i ten film ustalił nowe znaczenie tego słowa, czym jego autorzy praktycznie zniszczyli życie wszystkim realnym osobam tego nazwiska.
W słowniku języka czeskiego podawano to słowo "hujer" w tym przenośnym znaczeniu już z małym "h" na początku słowa.

Inne znaczenie ma wyraźenie "Hujerovi" (liczba mnoga; rodzina Hujera), z tego samego filmu,
to oznacza sytuację, kiedy jakąś sprawę załatwia nieadekwatna, bezsensownie duża liczba osób.
(Np.:
- Přece tam nepůjdeme jako Hujerovi.
- Půjdeme jen my dva, abychom tam nešli jako Hujerovi.
- Přišli jako Hujerovi.
)
Również to znaczenie powstało na podstawie scenariusza tego filmu "Marečku, podejte mi pero".
Warto ten film obejrzeć, chodzi o niesamowitą komedię.

---

kuć, knuć PL
(konspiracja; tajne przygotowania/plany)
=
kout CS
("kout něco"; "kout pikle"; "kout plány")

kuć PL
(żelazo)
=
kovat, kout CS

---

kąt, róg PL
=
kout, roh CS

kąt PL
(alfa, prosty, 45 °, ...)
=
úhel CS

trójkąt PL
=
trojúhelník CS

punkt widzenia PL
=
úhel pohledu CS

---

Kuć żelazo, póki gorące PL
=
Kout železo, dokud je žhavé CS
(przenośne znaczenie takie same jak po polsku)

---

I jeszcze mój przykład, który używam, żeby pokazać pokrewność słów,
która w czeskim działa, i w polskim już nie:

Kowal kuje z metalu podkowę. PL
=
Kovář kove/ková z kovu podkovu. CS

To wyjaśnia, skąd są w polskim słowa "kowal" i "podkowa":
Chodzi o to, że angielskie, niemieckie i polskie słowo metal, to po czesku "kov".

Jest to mój ulubiony przykład, na którym pokazuję, jak Polak może przez studium czeskiego zrozumieć jakieś ukryte zasady w swoim rodowitym polskim.
(Ja jako Czech jestem od przeciętnego Polaka w języku polskim lepszy w odróźnianiu pisowni "rz" vs. "ż" i "h" vs. "ch",
bo w czeskim to słyszymy i jest to dla nas naturalne.
Znaczy: nie wchodzi w grę, że by Czech akurat to pomylił, Czech nawet nie zrozumie, jak akurat to można pomylić.)

Działa to w obu kierunkach – ja dzięki polskiemu zrozumiałem, czemu w czeskim na niektórych miejscach piszemy "ů", chociaż go czytamy tak samo jako "ú".
W swoim wstępnym videowykładzie pokazuję, jak się to uczą czeskie dzieci w czeskich szkołach; i jak w tym znaleźć sens znając język polski. To są dwie absolutnie inne metody, jednak z takimi samymi wynikami.
Więc – dzięki polskiemu widzę sens (i pokazuję go swoim uczniom, Polakom, którzy uczą się czeski) w tym, że (dlaczego, po co, kiedy, gdzie, ...) piszemy "ů", i nie "ú", chociaż ich wymowa jest dokładnie taka sama.

Czuwać, čuvač/czuwacz, słuchać, czuć

Tue, 19 Nov 2024 01:27:31 +0100

19. 11. 2024: Czuwać, čuvač/czuwacz, słuchać, czuć

"czuwać" PL
- dávat (si) pozor, být na pozoru
- hlídat, střežit
- bdít, nespat

---

"slovenský čuvač" CS, SK
= "czuwacz słowacki" PL

- konkrétní rasa pasteveckého psa, určená k hlídání ovcí a majetku
- konkretna rasa psa pasterskiego, przeznaczona do pilnowania owiec i majątku

Dawniej nazywał się "tatranský čuvač", ale dostał nową nazwę,
że by go w tłumaczeniach do języków obcych nie mylono z polskim psem pasterskim też z Tatr
(Tatra mountain sheepdog = Tatra owczarek podhalanski = owczarek podhalański)

Przetłumaczone nazwy:
- czuwacz
- czuwacz słowacki
- owczarek słowacki
- pies pasterski słowacki
- slovak cuvac
- slovakian chuvach

To slovenské plemeno psa se polsky řekne "czuwacz" s "-cz" na konci,
protože to je podstatné jméno.

Zatímco to slovo "czuwać" s "-ć" na konci
je infinitiv slovesa.

---

«počúvať» SK
= poslouchat CS
= słuchać PL

---

"czuć" PL
= "cítit" CS

Ve všech třech významech:
- čichem (nosem)
- hmatem (rukama, prsty, obecně povrchem těla)
- šestým smyslem (intuicí, zkušeností), emocemi

---

Foto:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cuvac_1.jpg

Popis fotografie z Wikimedia:
07:11, 17 March 2006
Celbos~commonswiki
Slovensky cuvac named Hunos Frigo from breeder Janin Ranc.
Photograph is published with permission of Jana Goliasova (...) from Janin Ranc (www.slovenskycuvac.net). Slovenský čuvač Huňoš Frigo z chovatelskej stanice Janin Ranč

Pociąg Praga – Gdynia

Tue, 19 Nov 2024 00:29:39 +0100

19. 11. 2024: Pociąg Praga – Gdynia

Od połowy grudnia 2024 będzie jeździł pociąg Praha – Gdynia.

Podobno będzie przywoził nad Bałtyk czeskich turystów.

Z Pragi do wybrzeża Bałtyku dojedzie za z grubsza 9 godzin
i na drodze ma w sumie 25 przystanków.

---

Źródło tych informacji:

https://www.e15.cz/byznys/doprava-a-logistika/novy-vlakovy-spoj-ma-dostat-vic-cechu-do-polska-zeleznice-v-budoucnu-pomuze-i-obchodu-1420088

18. 11. 2024

"Nový vlakový spoj má dostat víc Čechů do Polska. Železnice v budoucnu pomůže i obchodu"

Ten tytuł artykułu brzmiełby po polsku:
"Nowe połączenie kolejowe ma dostać więcej Czechów do Polski. Kolej w przyszłości pomoże też handlowi"

V sáčku, v kvádru; garnitura

Fri, 15 Nov 2024 00:16:56 +0100

15. 11. 2024: V sáčku, v kvádru; garnitura

(marynarka, woreczek, garnitur, prostopadłościan; zarząd)

---

sako CS – marynarka PL
sáčko CS – marynarka PL (potocznie)

sáček CS – woreczek PL

v sáčku CS
– w marynarce PL; w woreczku PL

---

oblek CS – garnitur PL
kvádro CS – garnitur PL (potocznie)

kvádr – prostopadłościan; blok (kamiennia, z betonu, ...)

v kvádru
– w garniturze, w prostopadłościanie, w bloku (kamienia lub betonu).

---

Oprócz tego mamy też takie wyrażenia:
- protichemický oblek CS; (jednorázový) ochranný oblek CS
- skafandr CS
- kombinéza CS
Tutaj chyba znaczenia można zrozumieć.

---

"garnitura" CS potocznie, slangowo:
- rząd, władza, (top) management, zarząd, wysocy szefowie, ...

Np.:

- Přijede nejvyšší garnitura.
(pravděpodobně je řeč o skupině osob)

- Je to nejvyšší garnitura.
(řečeno o skupině osob nebo o jednom člověku)

- Je nejvyšší garnitura.
(řečeno o jednom člověku)

---

Rodzaje gramatyczne powyżej podanych czeskich słów:

- to sako
- to sáčko

- ten sáček

- ten oblek
- to kvádro

- ten kvádr

- ten oblek
- ten skafandr
- ta kombinéza

- ta garnitura
(liczba pojedyncza na cały zespół osob, tak jak polskie zarząd, rząd, itp.;
ale można tak samo użyć też dla jednej osoby, jako opis jej poziomu w hierarchii)

---

Obrazki:
Dwa różne dowcipy na temat dwuznaczności wyrażenia "v kvádru"
- albo "w garniturze" (potocznie)
- albo "w prostopadłościanie" / "w bloku"
Obrazki pochodzą gdzieś z internetu dawno temu.

Hodiny

Wed, 30 Oct 2024 20:35:39 +0100

30. 10. 2024: Hodiny

Hodiny

1) zegar
2) godziny
3) lekcje (ew. też korepetycje)
4) poślizg nadsterowny, zegar (z pojazdem); jeżeli jest w znaczącym zakresie

---

ad 4:

Mniejszy poślizg nadsterowny, kontrolowany, zamierzony:
- Jel bokem napřed; jel bokem; jel dveřmi napřed (raczej nadal w kierunku drogi)
- Driftoval (różnie, raczej na ograniczonej przestrzeni parkingu)

Średni poślizg nadsterowny (nieumyślny):
- Ustřelil mu zadek.

Mocny poślizg nadsterowny:
- Šel do hodin; udělal hodiny.

Např.:

"Po té zasněžené silnici jsem do toho kopce v zatáčkách s tou zadokolkou jel převážně bokem napřed.
Občas mi ustřelil zadek, ale měl jsem to pod kontrolou."

vs.:

"Při přibržďování v zatáčce za deště mi ustřelil zadek a udělal jsem hodiny."

---

Liczba:

ad 1, ad 4:

"Hodiny" v znaczeniu "zegar",
czy już ten na ścianie ad 1, albo ten z autem na drodze ad 4,
to jest automatycznie liczba mnoga;
ten rzeczownik w cale nie ma definowanej liczby pojedynczej.
(pomnožné podstatné jméno... rzeczownik mający tylko liczbe mnogą)
https://prirucka.ujc.cas.cz/?slovo=hodiny

ad 2, ad 3:

"Hodiny" v znaczeniu "godziny" ad 2 lub "lekcje" ad 3,
to jest liczba mnoga od rzeczowniku "hodina"; rodzaj żeński.
https://prirucka.ujc.cas.cz/?id=hodina&ref=hodiny

---

Dodatek:

Używa się też, tak jak i w innych językach, wyrażenie typu "nepřítel na 6. hodině", by przekazać informację o względnej pozycji innego samolotu.

Retardér

Tue, 29 Oct 2024 22:37:14 +0100

29. 10. 2024: Retardér

1) příčný zpomalovací práh na silnici
(PL: leżący policjant)

2) odlehčovací brzda např. u autobusu
(PL: retarder, zwalniacz)
– V praxi se výraz "retardér" používá pouze pro brzdu na kardanově hřídeli, tedy jen pro konkrétní provedení odlehčovací brzdy, typicky u autobusu.
– V praxi se tímto výrazem spíše neoznačuje motorová brzda (např. u kamionu); ale některé zdroje to vidí jinak.

3) retardér hoření, zpomalovač hoření
– složka zpomalující hoření materiálu (např. v protipožární montážní pěně; ve fasádním polystyrenu; apod.)

4) retardérová propust, retardéra, retardér, retardérka – na řece, na jezu:
– propust (šlajsna) s retardéry, které zpomalují proud vody v propusti
(zhruba podobný princip jako na silnici, ale pod vodou)

---

Obrázek:
Výstražná dopravní značka
A7b
Zpomalovací práh
[Příloha č. 1 k vyhlášce č. 294/2015 Sb.]

Wymowa liczeb 11, 12, 13, 14, ... 19 w czeskim

Mon, 28 Oct 2024 21:34:57 +0100

28. 10. 2024: Wymowa liczeb 11, 12, 13, 14, ... 19 w czeskim

Na wstęp od razu pointa tego artykułu;
streszczenie tego najważniejszego z tego artykułu, o co mi tu chodzi:

11 = jedenáct

1100 = jedenáct set = [jedenácet]

Różnica w wymowie polega tylko i wyłącznie na tym [-e-].

---

I teraz po koleji, od początku, systematycznie:

Notatka zwłaszcza dla tych, którzy przed czeskim uczyli się język rosyjski:

Poprawny czeski zapis [wymowa]:
11 jedenáct
12 dvanáct
13 třináct
14 čtrnáct
15 patnáct
16 šestnáct
17 sedmnáct [sedumnáct]
18 osmnáct [osumnáct]
19 devatenáct

Jeżeli ktoś ma jakieś choćby podstawy rosyjskiego, gdzie te końcówki są «-nadcať»,
to trzeba się pilnować, że by zamiast poprawnego czeskiego "-náct" nie mówić "-nácet",
bo to dodatkowe "-e-" niestety w czeskim pomnoży tą liczbe przez sto:

1100 jedenáct set ( ~ 11 setek)
1200 dvanáct set ( ~ 12 setek)
1300 třináct set ( ~ 13 setek)
1400 čtrnáct set ( ~ 14 setek)
1500 patnáct set ( ~ 15 setek)
1600 šestnáct set ( ~ 16 setek)
1700 sedmnáct set [sedumnáct set] ( ~ 17 setek)
1800 osmnáct set [osumnáct set] ( ~ 18 setek)
1900 devatenáct set ( ~ 19 setek)

Bo podczas praktycznej potocznej wymowy lączy się nam "-ct s-" do jednego "c".

Chodzi o to, że generalnie samo "c" i w czeskim i w polskim wymawiamy właśnie jako [ts].

Więc, np. "jedenáct set" wymawiamy właśnie jako [jedenátstset] = [jedenáccet] = [jedenácet].

Więc, jeżeli chodzi o praktyczną potoczną wymowe, wygląda (lub raczej brzmi) to w ten sposób:

1100 [jedenácet]
1200 [dvanácet]
1300 [třinácet]
1400 [čtrnácet]
1500 [patnácet]
1600 [šestnácet]
1700 [sedumnácet]
1800 [osumnácet]
1900 [devatenácet]

1990 = devatenáct set devadesát = [devatenácet-devadesát]

Więc, to najważniejsze z tego artykułu, o co mi tu chodzi:

11 = jedenáct

1100 = jedenáct set = [jedenácet]

Różnica w wymowie jest tylko i wyłącznie w tym [-e-].
Więc warto się pilnować, że by tam tego [-e-] niechcąc nie dodawać.

---

I spojrzenie do historii wszystkich słowiańskich języków:
To czeskie "-náct", polskie "-naście", rosyjskie «-nadcať» i podobne koncówki w pozostałych językach słowiańskich,
to jest pamiątka po starosłowiańskim " nad desať" (zgrubsza jakoś tak).

Znaczy, że o tyle jest to więcej niż 10.
Np. 12 = dvanáct CS = dwanaście PL więc tak naprawdę znaczy "dwa plus dziesięć".

---

Coś dla matematyków, programistów, elektroników, grafików pracujących z RGB w hexadecymalnym kodzie, informatyków generalnie, i innych:

Powyżej wyjaśniene znaczenie słów jako dvanáct, třináct, dwanaście, trzynaście, itp., czyli "N + 10" znaczy,
że absolutnie nie wchodzi w grę, że by zapis w systemie numericznym innym niż dziesiątkowym czytać jak dziesiątkowy.

Bo 12d, to jest 10+2, więc dvanáct, dwanaście, to jest OK.

Ale 12h, to jest 16+2, więc to nie jest 10+2, więc tego nie można czytać ani dvanáct, ani dwanaście, bo było by to przestępstwo przeciwko matematyce.

Tak samo oczywiście zapis w oktalowym lub innym niedziesiątkowym systemie.

Poprawnie, z szacunkiem do matematyki, czytamy więc:

10b = [jedna nula dvojkově] = [jedna nula binárně]
// Bo to jest 2+0=2; i nie "dziesięć"

10h = [jedna nula šestnáctkově] = [jedna nula hexadecimálně] (używa się też skrót "hexa", nie za bardzo poprawnie, ale używa)
// Bo to jest 16+0=16; i nie "dziesięć"

---

I jeszcze coś dla wszystkich:

náctiletý CS = nastolatek PL

W czeskim tak jak w polskim chodzi o zakres 11 do 19 lat.
Nie mamy tego jak w angielskim, gdzie teenager zaczyna się dopiero od 13 lat.

Zelenina; mléčné výrobky

Tue, 01 Oct 2024 23:36:01 +0200

01. 10. 2024: Zelenina; mléčné výrobky

zelenina CS (r. żeński)
- warzywo PL
- warzywa PL

---

PL:
(te) "warzywa"
(liczba mnoga)

=

CS:
(ta) "zelenina"
(jedna; i zawiera cały dział lub sklep)

---

Odwrotnie:
(CS liczba mnoga; PL liczba pojedyncza)

CS:
(ty) mléčné výrobky
(liczba mnoga)

=

PL:
nabiał
(jeden; i zawiera cały dział lub sklep)

Wąż, gad, płaz, amfibia, ... vs. Had, hadice, plaz, obojživelník, tank, plížit se, ...

Mon, 23 Sep 2024 22:14:07 +0200

23. 09. 2024: Wąż, gad, płaz, amfibia, ... vs. Had, hadice, plaz, obojživelník, tank, plížit se, ...

1) wąż PL

a)

wąż PL
(na wodę, powietrze, hydraulika siłowa, ...)
=
hadice CS
(ta; rodzaj żeński)

- wąż ogrodowy = zahradní hadice
- wąż strażacki = hasičská hadice

b)

wąż PL
(zwierze)
=
had CS
(ten; rodzaj męski)

(gad PL = plaz CS)

--

2) obojživelník CS

a)

obojživelník CS
(zvíře, např. žába)
=
płaz PL

b)

obojživelník CS
(plovoucí auto, obojživelné auto)
=
amfibia PL
(pojazd, który potrafi pływać po wodzie)

--

3) Płaz, plaz, had, hadice

płaz PL
=
obojživelník CS
=
amphibia LA

plaz CS
=
gad PL
=
reptilia LA
(vč. ještěrky)

had CS (mužský rod)
=
wąż PL
(jen to bez nohou)

hadice CS (ženský rod)
=
wąż PL (na wodę, ogrodowy, strażacki, ...)

--

4) Hádat se vs. gadać

hádat se CS
=
kłócić się PL

hádat, tipovat CS
=
odgadywać, szacować PL

bavit se, povídat si
=
gadać (z kimś)

Co (ty) gadasz?
=
Cože?; (Co to říkáš?); (O čem to mluvíš?)

pobavit se, popovídat si, pokecat
=
pogadać

pohádka CS
=
bajka PL
(ogólnie; opowieść dla dzieci; w tym film)

bajka CS
=
bajka PL
(krótki utwór literacki zawierający morał / pouczenie)

--

5) Plazit se; tank; ...

plazit se CS
- czołgać się PL

plížit se CS
- czołgać się PL
- skradać się PL

czołg, tank PL
=
tank CS
(Nie mamy innego słowa, po prostu tylko "tank".)

gąsenica PL (u tanku lub maszyny)
=
pás CS

Např.:
- pásový transportér
- polopásový transportér (PL: półgąsienicowy)
- pásový traktor

Na margines:
"Tank" EN/CS/PL ("czołg" PL) podobno nazywa się w ten sposób na podstawie kształtu pierwszych czołgów,
które wygłądały trochę jak zbiorniki, z czego zkorzystano, żeby pomylić wywiad wroga.

Wyrażenie "plížit se" lub "plazit se" czasami może znaczyć, że coś/ktoś się włóczy za wolno (táhne se CS).

Plazivá rychlost CS
– bardzo wołny bieg ciężarówki, ciągniku (traktoru), itp.
– typowo "C" w głównej skrzyni biegów, dosłownie po angielsku "crawl", [céčko] CS;
ewentualnie na podstawie reduktoru ("L" = "low"), ale to jest raczej "redukce" CS

plazit se před někým (před kým čím, 7. pád) CS
– być w niegodnej pozycji/relacji, skomleć, być za loajalnym

Komenda dla żolnierza:
"Plížením, plazením vpřed" CS

Komenda dla psa w kynologii sportowej:
"Lehni; plaz" CS

--

6) Pláž

pláž CS (ta, rodzaj żeński)
=
plaża PL

(Etymologicznie jest to zupełnie innego pochodzenia niż powyżej opracowane plaz vs. płaz;
jednak dla zupełności to tutaj dodałem.)

Buď připraven! / Vždy připraven! ( ~ Zwarci i gotowi!); Mlád, stár, zdráv, ...

Sat, 14 Sep 2024 18:50:03 +0200

14. 09. 2024: Buď připraven! / Vždy připraven! ( ~ Zwarci i gotowi!); Mlád, stár, zdráv, ...

Wczoraj na FB polskich strażaków w kontekście zagrożenia meteorologicznego natrafiłem na hasło "Zwarci i gotowi!".
Chodziło o odpowiedź jednego strażaka na zapytanie od kogoś z fanów / mieszkanców, czy są strażacy gotowi na ewentualne podtopienia.

Już z kontekstu było widać, że najlepszy czeski odpowiednik będzie hasło "Vždy připraven!", ew. jakaś jego parafrazja, np. w liczbie mnogej ("Vždy připraveni!").

Generalnie mamy w czeskim dwie takie hasła:

1)

"Buď připraven!" CS
=
"Bądź gotów!" PL

Tego hasła używają harcerzy
(CS: skauti; organizacja: Skaut, Junák).

2)

"Vždy připraven!" CS
=
"Zawsze gotów!" PL

Tego hasła używali "Pionýři", co była rządem wymuszona konkurencja zamiast wtedy nielegalnych harcerzy podczas komuny.

Chociaż co do pochodzenia hasło "Vždy připraven!" jest połączone z czasami komuny,
to nie jest tak naprawdę dzisiaj połączone z czymkolwiek politycznym.

Z punktu widzenia praktycznego, gramatycznego, semantycznego,
hasło prodemokratycznych harcerów "Bądź gotów!" ma bardzo ograniczone możliwości użycia,
natomiast hasło "Zawsze gotów!" pasuje do znacznie większej ilości sytuacji.

Sądzę, że hasło "Vždy připraven!" ("Zawsze gotów!") można więc używać generalnie, wg potrzeby,
bez jakkiegokolwiek skojarzenia z polityką i historią.
Właśnie tam, gdzie po polsku zabrzmi "Zwarci i gotowi!" lub coś podobnego.

---

Warto tutaj zauważyć koncówki przymiotników:

Generalnie mówię, że wszystkie zwykłe przymiotniki mają w czeskim w pierwszym przypadku koncówkę z długą samogłóską,
niezależnie od rodzaju (męski żywotny, męski nieżywotny, żenski, nijaki)
i niezależnie od liczby (pojedyńcza, mnoga).

Z wyjątkiem takich ekstra kształtów, lekko archaicznych / literackich,
które po czesku nazywamy "jmenný tvar", znaczy jakby "kształt imienny".

I to jest właśnie to:
"gotów" PL (zamiast "gotowy" PL)
=
"připraven" CS (zamiast "připravený" CS)

Więc:

gotów, gotowa, gotowe;
gotowi, gotowe PL
=
připraven, připravena, připraveno;
připraveni, připraveny, připravena CS

Natomiast:

gotowy, gotowa, gotowe;
gotowi, gotowe PL
=
připravený, připravená, připravené;
připravení, připravené, připravená CS

Proszę więc zauważyć te koncówki,
te samogłóski, te kreski.
Ale ładny ten czeski, prawda?

Tak samo (i bardzo typowo):

"mlád" vs. "mladý"
"stár" vs. "starý"

Piosenka "Forever Young" od Alphaville
w wersji czeskiej, to "Být stále mlád".
Znaczy "Być zawsze młód", jeżeli to można jakoś tak po polsku powiedzieć.
Po prostu semantycznie jakby "młody",
ale stylistycznie jak "gotów" zamiast "gotowy".
Tą piosenkę po czesku śpiewał Karel Gott.

Są też kształty:
- stára, mláda (ona),
- stáro, mládo (ono);
- stáři, mládi (oni),
- stáry, mlády (ony),
- stára, mláda (ona);
... ale tych się prawie nie używa.

Słowa "mlád" i "stár" jakoś lubimy właśnie w kształcie "on" (r. męski, liczba pojedyncza).

I generalnie, jeżeli chodzi o całe to zjawisko gramatyczne,
w praktyce pojawia się "mlád", "stár", "Buď připraven(a)!" i "Vždy připraven(a)!".

Teoretycznie możemy tą gramatykę stosować też na inne twarde ("-ý") przymiotniki,
jak np. "vysok" zamiast "vysoký", ale w praktyce się tego nie używa.

Właśnie – czasami używa się jeszcze:
- šťasten, šťastna, šťastno; šťastni, šťastny, šťastna;
- zdráv, zdráva, zdrávo; zdrávi, zdrávy, zdráva;
Chociaż to wszystko też już będzie brzmieć literacko.

I należy tutaj teoretycznie gramatycznie też "rád", "ráda", "rádo",
co jednak używa się specyficznie, na trzy różne sposoby,
to jest z punktu widzenia użytkownika coś całkowicie innego.

---

I jeszcze jedno z tematem (harcerstwa) powiązane hasło, tak na margines:

"Každý správný muž má v kapse nůž." CS
=
"Każdy poprawny mężczyzna ma w kieszeni scyzoryk." PL

Generalnie "nůž" CS to "nóż" PL, ale "scyzoryk" PL też. My tego tak nie odróźniamy.
Możemy powiedzieć "nožík" lub "zavírací nůž" lub "zavírák" lub w ekstra przypadkach nawet "rybička" albo "švýcarský nůž", "švýcarák",
jednak tutaj wyraźnie potrzebny był rym na "muž".

---

Trzy różne sposoby, jak używamy słowo "rád" (i pozostałe jego kształty) już wcześniej opisałem na blogu w artykułu nr 263.

Wyrażenia "kapesní nůž", "kapesní nožík", "zavírací nůž", "zavírací nožík" i "rybička" już wcześniej opisałem na blogu w artykułu nr 79.

---

Dodatek:

Polsky "zwarci" by česky asi bylo "semknutí", jako že drží spolu (vidíte příbuznost se slovem "zamknout").
A pokud jde o nějaké zavedené, zažité, známé heslo,
tak mohu nabídnout jedině "Jeden za všechny, všichni za jednoho" od Tří mušketýrů.

Literka "Ch" i jej pozycja w alfabecie

Fri, 13 Sep 2024 03:18:19 +0200

13. 09. 2024: Literka "Ch" i jej pozycja w alfabecie

W internecie na mnie wyskoczyl ten obrazek... i uswiadomilem sobie, ze to jest ciekawy temat.

Tak, w czeskim alfabecie mamy taki porzadek:
a, á, b, c, č, d, ď, e, é, ě, f, g, h, ch, i, j, k, ...

Dlatego ze "ch" jest literka.
W krzyzowkach moze pojawiac sie w jednym polu albo w dwoch.

Jednak jezeli chodzi o wypelnianie formularzy, to raczej bedzie lepiej pisac ta literke do dwu pol, skoro z punktu widzenia komputeru chodzi o dwa znaki.

Generalnie – jezeli chodzi o wpisywanie do pol, to z wzgledu jezyka czeskiego chodzi o jedna literke,
jednak z wzgledu komputeru o dwa znaki.

Wazne jest, ze np. w kontaktach albo innych listach nazwisk i nazw
jest litera "h" [há], i tuz po niej litera "ch" [chá],
dlatego ze wlasnie tam jest jej miejsce.

---

Obrazek z internetu; autor nieznany.

W obrazku jest blad – duza litera "Ch" poprawnie pisze sie z duzym "C" i z malym "h", o ile nie piszemy duzymi literami cale slowo.

Poprawnie moze byc:
"Chvátá do Náchoda."
"CHVÁTÁ DO NÁCHODA."

("chvátat" CS = "spěchat" CS = "spieszyć się" PL;
chodzi o slowo z lekko bogatszego slownictwa, lekko literackie)

Nie moze byc "CHvátá...", to jest blad.
Generalnie jest to podobna sytuacja jak z polskim "Sz", "Cz" i "Rz",
jednak czeskie "Ch" ma do tego jeszcze ta swoja pozycje w alfabecie.

Značky vs. znaczki

Mon, 09 Sep 2024 23:13:23 +0200

09. 09. 2024: Značky vs. znaczki

Zaradoval jsem se, že jsem dostal starou dopravní značku.
Ucieszylem sie, ze dostalem stary znak drogowy.

(ten znak drogowy PL = ta dopravní značka CS)

- Po co ci to?
(K čemu ti to je?)

- Sbírku značek jsem doteď neměl.
(Kolekcji znaków do teraz nie miałem.)

- Ale kolekcjonowac znaczki, to cos innego!
(Ale sbírat známky, to je něco jiného!)

(ten znaczek pocztowy PL = ta poštovní známka CS)

... takový normální dialog, když má někdo rád historickou techniku a historii techniky a pohybuje se v česko-polském prostředí.

---

Foto vlastní:

Příkazová dopravní značka s textem "Rozsviť světla".

Dnes je nahrazena značkou C 13a s názvem "Rozsviť světla" s piktogramem potkávacích světel, bez textu.

Jestli tato textová značka, kterou jsem dostal, byla ve své době z hlediska zákona jedna z možností značky "Jiný příkaz", nebo jestli v zákoně měla svoje vlastní ID, to z hlavy ani googlením nevím, a staré učebnice pro autoškoly nemám teď u sebe. Možná to doplním / upřesním někdy později, až kouknu do svých papírových materiálů (starých učebnic pro žáky autoškol).

Češi a vzdálenosti

Sun, 30 Jun 2024 19:45:17 +0200

30. 06. 2024: Češi a vzdálenosti

Svým studentům obvykle už na začátku jejich studia češtiny říkám, že Češi vnímají vzdálenosti úplně jinak než Poláci. Všechno je pro nás moc daleko.

Máme menší stát, takže např. 300 km je druhý konec republiky;
všude samé kopce, tak nikam nejezdíme a sedíme doma;
nestěhujeme se, nedojíždíme za prací...
myšleno plošně, statisticky, relativně proti Polákům.

(Na druhou stranu jsme aktivní turisté;
ale jedna věc je turistika, kde cesta je cíl;
a jiná věc je účelová cesta do práce nebo na koncert.)

Mí studenti znají příklad s brněnskou kapelou na hudebním festivalu u Náchoda;
a znají význam českého slova "Čecháček" a čím se to slovo liší od polského slova "Polaczek".

A teď na mne z FB vyskočil nový krásný příklad – astronomická vzdálenost z moravského města Olomouc až do Čech (cca město Svitavy a dál).
Takhle my to máme a vnímáme, takhle my tu žijeme (tedy někteří, protože Marka Prokopa, který se nedávno přestěhoval z Prahy do České Lípy, ten olomoucký pohled na vzdálenosti evidentně překvapil, soudě z jeho postu).

---

Marek Prokop, FB, 23. 6. 2024:

Při prohlídce olomoucké vily Primavesi zazněla ještě jedna informace. Cituji slečnu průvodkyni: „Paní majitelka se o dům vzorně stará, i když žije velmi daleko. Až v Čechách.“
My jsme dnes dokázali tuto vzdálenost na samé hranici lidské představivosti překonat a jsme zpět doma. Až v Čechách!

---

Pod ten post Marka Prokopa, ktory tutaj udostepniam, napisalem komentarz,
i chociaz go napisalem caly ironicznie, jako gruba przesade, jako kontynuacje ironicznej linii humoru z postu Marka Prokopa,
to nadal jednak pare procent z tego mojego postu daje jakies wyobrazenie na temat czeskiej rzeczywistosci i kultury:

A nemyslela třeba moravskou vesnici Čechy pod Kosířem?
To je z OL cca 25 km, to by odpovídalo tomu "velmi daleko", a na hranici lidských možností by to možná ještě jakž-takž umožnilo distanční správu nemovitosti.

Varianta mít vilu v Olomouci a bydlet až v Čechách, jako že Svitavy a západněji, to mi přijde jako SciFi.
Leda že by majitelka byla cizinka, to by vše vrhlo do jiného kontextu.

---

Pare komentarzy od innych uzytkownikow FB kontynuowalo w humoru i ironii, jak np. ten:
"Jak jste se vyrovnali s jet lagem?"

Ale kilka komentarzy kilka uzytkownikow na serio pokazuje, jak to tutaj mamy i widzimy
(zrobilem drobne typograficzno-gramatyczne poprawki):

- Jsou lidé, kteří berou jako velký svátek, když dojedou až do Prahy. A to není ironie. Část obyvatelstva je krajně usedlá a vůbec nemigruje.

- No bať! My taky říkáme: Ten bydlí až někde na Moravě, ten ti sem nepojede!

- U nás na Moravě je to tak, jak to řekla paní průvodkyně anebo případně: Ježíš, ten je až kdesi z Čech.

- Byl's na Hané. Tam žije lid usedlý.

Balíkomat (paczkomat). A další obecné výrazy pro nové technologie.

Wed, 19 Jun 2024 12:52:11 +0200

19. 06. 2024: Balíkomat (paczkomat). A další obecné výrazy pro nové technologie.

Tak už v češtině konečně máme "balíkomat"!
Pro mě jako učitele češtiny pro Poláky je to obrovská úleva, téměř důvod k oslavě.

Abych vysvětlil, o co mi tu jde:

Obdobu polských paczkomatů máme v Česku dávno, už roky.
Z hlediska technologického a obchodního.

Ve dvacetitisícovém okresním Náchodě jich je přinejmenším několik, ne-li mnoho
(nevím, objevily se tam až zhruba s Covidem či po něm, a to už jsem pobýval v Meziměstí;
takže vím jen o těch, které jsem náhodně potkal při různém zařizování po Náchodě, jsou tam minimálně na třech místech, kudy jsem potřeboval projít z jiného důvodu; asi jich bude mnohem více).

Ve dvoutisícovém Meziměstí je toto zařízení zatím jedno.

Ale zásadní novinka přichází (konečně! ( = wreszcie PL) ) do češtiny. Z jazykového hlediska.

Já jsem totiž doposud nemohl studentům nabídnout český překlad polského slova "paczkomat".
Zásilkovna má Z-Box, Alza má AlzaBox; Rohlík má "rohlik point" (i s těmi dvěma pravopisnými chybami, jak je tu vidíte), což sice zní jako název pro parcelshop se živou obsluhou, ale je to automat. Atd.

Každý řetězec má svůj vlastní obchodní název pro své automaty.
Až doposud jsme neměli univerzální hyperonymum, tedy slovo, které by zachycovalo všechny tyto významy souhrnně.

Já jsem sice pod vlivem polštiny někdy soukromě použil svůj neologismus (novotvar) "balíkomat", ale to jsem si mohl dovolit ve svém volném čase, anebo pokud pracovně, tak v komunikaci s Čechy při nákupu toho, co jsem potřeboval koupit.
Toto slovo jsem si nemohl dovolit používat jako učitel češtiny pro Poláky, protože své studenty musím učit existující, reálná, známá, používaná slova, a nemohu je učit své vlastní výmysly...

Tak přinejmenším ode dneška už slovo "balíkomat" své studenty učit mohu!!!

Tímto děkuji firmě GLS, že své automaty pro výdej zásilek nazývá prostě a jednoduše "balíkomat"!

Já z toho coby učitel češtiny pro Poláky mám skoro (druhé) Vánoce*.
( * Mít z něčeho (druhé) Vánoce:
To je idiom, a znamená to, že je to pro mne zásadní zpráva, důležitá novinka;
ale raději si ho nechte jen jako pasivní slovní zásobu, protože aktivně je potřeba tento idiom používat citlivě, opatrně, aby nevyzněl kriticky a negativně, když se někdo něčemu diví, je něčím zaskočen, apod.
Opakem je, že někomu z něčeho "není teplo ani zima", když je někomu něco jedno.)

To, že marketingové oddělení jedné přepravní firmy v Česku zavedlo slovo "balíkomat", považuji za legalizaci a posvěcení toho slova coby slova, které existuje v češtině.

Teď už ho nemusím používat jenom pro své potřeby, coby vlastní doslovný překlad polského výrazu "paczkomat".

Teď už to slovo mohu učit své polské studenty češtiny, až se mne zeptají, jak se "paczkomat" PL řekne česky!!!

paczkomat PL
=
balíkomat CS

Těžko vyjádřit slovy, s jakou úlevou a radostí sem tento nový překlad píši.
Pro mne jako učitele češtiny pro Poláky je to vyřešený problém a splněný sen :)

Ještě jsem si všiml, že GLS používá také výraz "Parcel Box", asi podle vzoru "parcel shop". A že "Parcel Box" je napsáno i na těch automatech.
Ale v podrobném slovním popisu GLS používá slovo "balíkomat". S malým "b"!
Tak to je vlastně ještě lepší!
Obchodní značka konkrétních automatů konkrétní firmy je "Parcel Box",
zatímco v podrobnějších informacích je s naprostou samozřejmostí použito slovo "balíkomat" s malým "b". Jako obecný název technologie. To jsem přesně potřeboval.

Já jsem si, vzhledem ke své znalosti polštiny, nemohl z pozice učitele češtiny pro Poláky dovolit doslovný překlad polského výrazu "paczkomat" => "balíkomat" při výuce zavádět.
(Já jsem tento výraz "balíkomat" pomalu "učil" Čechy tím, že jsem ho sám někdy používal v praxi; to jsem jako uživatel jazyka v běžné komunikaci dělat mohl.)

Ale když to slovo "balíkomat" s naprostou samozřejmostí používá ve slovním popisu jako obecný název technologie s malým počátečním písmenem jedna z firem, které tyto automaty v Česku provozují, tak už je to zavedený název technologie, který už mohu studenty učit.

---

Podobné případy provázejí veškerý technický vývoj.

Vždy se něco objeví jako konkrétní produkt pod konkrétním obchodním názvem,
a až časem, s příchodem konkurence, vzniká obecné souhrnné hyperonymum.

---

Z minulosti uvedu např. slovo "vysavač" (odkurzacz PL).
Kdysi se mu česky říkalo "lux". Podle švédské firmy Electrolux, která je vyráběla.

Podstatné jméno (rzeczownik) "lux" už je v češtině archaismus, to už nepoužíváme.
Už je to "vysavač".

Ale sloveso je dnes typické "luxovat" / "vyluxovat";
zatímco sloveso "vysávat" / "vysát" už na mne v tomto významu působí lehce archaicky a v tomto významu už se asi příliš nepoužívá.

---

Při jednom připomenu, že:

junkers PL
(gazowy przepływowy ogrzewać wody) PL
=
karma CS
(průtokový plynový ohřívač vody) CS

webasto PL
(ogrzewanie postojowe) PL
=
bufík / bufik CS
(nezávislé topení) CS

---

hagusy CS = univerzální střešní ližiny, univerzální podélný střešní nosič

Název přišel se Škodou Forman nebo se Škodou Felicia (combi); myslel jsem si, že asi proto, že škodovka nabízela univerzální podélný střešní nosič mj. od firmy Hagus; ale jistý si nejsem a neumím to teď nijak doložit, protože tyto podélníky vyráběly mj. české firmy, a myslím si, že na své Felicii combi je také mám od jiného výrobce.
(Felicii mám na dílně, tak se teď nemůžu podívat na štítek na hagusech, kdo je vyrobil).

---

Když v 90. letech přišly na trh krabičky, které obecně kdekoliv v republice umožňovaly bezdrátově mobilně přijmout a na displeji zobrazit telefonní číslo (na které má uživatel zavolat z nějakého telefonního automatu), u dražších modelů textovou zprávu a u posledních modelů i e-mailovou zprávu,
tak téměř všichni, kdo zaznamenali, že ta technologie existuje a přišla na trh, těmto krabičkám říkali "operátor".
Protože jediný poskytovatel (operátor) této služby v Československu nebo České republice byla firma Operator.
Konkrétní název jediného poskytovatele sloužil v češtině a Československu / Česku i jako název technologie.
Téměř nikdo nevěděl, že se ta technologie obecně jmenuje "pager".

Slovo "pager" se používalo třeba u přijímačů od lepších autoalarmů, které uměly nejen houkat, ale i poslat signál na frekvenci 27 MHz (jako CB radio) a začít pípat řidiči v kapse nebo na klipu za opaskem.
Mj. se stalo, že řidiči takto pípal pager, když byl na obědě, tak vyběhl k zaparkovanému autu, které se rozhoukalo vlivem otřesu, když policista dával za stěrač pokutu za špatné parkování. Dotyčný řidič tu pokutu tehdy nějak usmlouval. Díky pageru, na který mu alarm poslal signalizaci poplachu.

Pak se slovo "pager" asi mohlo pomalu objevovat v souvislosti se západními seriály a s nemocnicemi (Dr. House? Chicago Hope? Nevím přesně.), apod.

I díky tomu, že celoplošná síť "Operator" už v Česku zanikla.
Vznikala u nás jen relativně krátce předtím, než se rozšířily mobilní telefony, takže pozbyla smyslu dříve, než si na ni lidé stihli zvyknout.
Netuším, jak to v Česku bylo nebo je s pagery v uzavřených areálech (např. nemocnicích), ale ta veřejná pagingová síť neměla proti modernější duplexní konkurenci šanci.
Což ovšem dalo šanci slovu "pager" (označujícímu dnes už historickou technologii...), když už není vytlačováno slovem "Operator".

---

Když v 90. letech přišly mobilní telefony, měla několik let monopol firma EuroTel.
Nejprve provozovala analogovou (FM) síť NMT (Nordic Mobile Telephony), s telefonní předvolbou 0601,
pak asi v r. 1996 spustila digitální GSM síť, také pod názvem EuroTel, s telefonní předvolbou 0602.

Proto se v češtině dlouho prakticky nepoužíval výraz "mobilní telefon" a neexistovalo slovo "mobil".

Byl to prostě "eurotel".
Zavolejte mi na eurotel, vezmu si s sebou eurotel, koupím si eurotel, má eurotel, ...

A zhruba také v tom roce 1996, tuším že o něco později než GSM Eurotel,
byla spuštěna konkurenční GSM síť Paegas, s telefonní předvolbou 0603, kterou provozovala firma Radiomobil.

Ten časový rozdíl nebyl moc velký, protože Eurotel sice spustil svoji GSM síť dříve než Paegas,
ale síť Paegas (dnes T-Mobile) má kód GSM sítě 230-01,
zatímco síť EuroTel (dnes O2) má kód GSM sítě 230-02.

Když se objevila ta konkurence, tak se chvíli používaly výrazy "eurotel" a "pegas", ale rychle se ukázalo, že je to nepraktické.
"Ty máš eurotel? Ne, (to je) pegas."
Přitom podstatou té komunikace bylo, jestli má ten člověk mobilní telefon. (Proto jsem zde také napsal malé "e" a malé "p", odpovídající obecnému významu těch slov v této ukázce konverzace. A slovo "pegas" hovorově / foneticky bez "ae".)

A tak se sáhlo po obecném hyperonymu "mobilní telefon".
A aby se dalo používat v praxi bez extrémních časových nákladů, tak vzniklo hovorové slovo "mobil".

"... které používáme dodnes", chtěl jsem říci...
Než mi došlo, že ho v praxi v mnoha situacích nahradilo prosté slovo "telefon".
Protože pevné telefony v soukromé sféře prakticky zmizely, a tak často řekneme prostě "telefon" a nepotřebujeme zdůrazňovat, že je to konkrétně mobil.
Jindy ale slovo "mobil" používáme, pokud ho právě v té větě potřebujeme odlišit od pevné linky, typicky u firem.
To už ale není poznámka pro polské čtenáře, protože v polštině je to s výrazy "komórka" vs. "telefon" zhruba podobné,
to je poznámka pro příští generace technických či jazykových historických badatelů, kteří tento článek najdou v archivu.

---

Když přišly provozovny řetězců jako Obi, Baumax, apod., vzniklo v češtině časem hyperonymum "hobbymarket".

market budowlany PL
=
hobbymarket CS

Doslovně to není úplně přesné, když hobby nejsou jenom stavebniny, jsou to i zahradnické potřeby, truhlářské potřeby, elektroinstalační materiál, apod., ale ty výrazy si odpovídají.
Prodejny typu Castorama, Mrówka (polské firmy), apod., jsou česky "hobbymarket".

---

Technicko-historicko-jazykový průlet posledními zhruba sto lety uzavřu slovem "segway".

V běžném jazyce, při běžné praktické mezilidské komunikaci, tu věc se dvěma koly vedle sebe, která sama drží rovnováhu a někam veze stojícího uživatele, stále označujeme "segway".

A čteme [segvej]*.
( * Polským čtenářům připomínám, že tam, kde se britská angličtina ve výslovnosti pohybuje od [e], přes [ae] až po [a], podle toho, ve které části Londýna právě jste,
používá česká angličtina typicky výslovnost [e], zatímco polská angličtina tam používá typicky výslovnost [a],
takže pak se buď Čech s Polákem nedomluví, o čem kdo mluví,
nebo si Čech přinejmenším pomyslí, že ten Polák vůbec neumí anglicky, když "a" čte [a], tak, jak ho vidí, a ne [e], podle české angličtiny.
)

Ale když Praha potřebovala vyřešit to, že v jejím historickém centru turisté na segwayích ohrožují chodce, a že potřebuje v konkrétních úsecích jízdu na segwayi zakázat,
tak čistě pro účely zákona, resp. pro účely názvů dopravních značek, vznikl termín "osobní přepravník".
To je čistě právní název:

Trojúhelníková výstražná značka A 12c:
Osoby na osobních přepravnících
Značka upozorňuje na místo nebo úsek pozemní komunikace, v jejichž blízkosti se osoby na osobních přepravnících často pohybují nebo shromažďují, přejíždějí vozovku, nebo kde hrozí zvýšené nebezpečí jejich nenadálého vjetí do vozovky.

Kulatá zákazová značka B 30a:
Zákaz vjezdu osobních přepravníků
Značka zakazuje vjezd osob na osobních přepravnících a jízdu na osobním přepravníku. Vedení osobního přepravníku chodcem je povoleno.

U modré kulaté značky C 7a (stezka pro chodce) se v popis objevila navíc věta:
"Stezku pro chodce smí užít i osoba pohybující se na osobním přepravníku."
Podobně byl obohacen popis i značek pro stezku pro chodce a cyklisty. Pro společnou i pro dělenou.

A vznikl piktogram 218 "Osoba na osobním přepravníku".

Najdete to ve vyhlášce 294/2015 Sb. ve znění pozdějších předpisů (v platném znění).
Nevím, ve kterém roce se tam ty "osobní přepravníky" objevily, už to je pár let.

Ale v běžné komunikaci je to stále "segway".

---

Obrázek – screenshot:
Snímek obrazovky (výřez) z webu gls-group.com/CZ/cs

https://gls-group.com/CZ/cs/vydejni-mista/provozovat-gls-parcel-box/parcel-box/
19.6.2024

Obrázek – dopravní značka ("osobní přepravník"):
Vyhláška č. 294/2015 Sb.

Foto – Škoda Felicia Combi s hagusy na střeše:
Vlastní fotografie

Česko a hokej

Mon, 27 May 2024 03:16:37 +0200

27. 05. 2024: Česko a hokej

Čeští hokejisté vyhráli mistrovství světa v hokeji 2024.

Ve smyslu českých reálií je to velice důležité téma, proto sem o tom musím něco napsat.

Doporučuji si tento článek přečíst i v případě, že vás jinak hokej, fotbal a podobné sporty / hry nezajímají.
Mne tato oblast také příliš nezajímá, a přesto jsem tento článek napsal.
Pokud vás zajímají české reálie, česká kultura a Česko, tak si tento článek přečtěte. Nezávisle na tom, jaký máte vztah k hokeji.
Protože den 26. 5. 2024 je pro celé Česko velice významný.

Hokej je v Česku nejdůležitější národní sport. Ve smyslu pasivního sledování a fandění.

Ve smyslu aktivního koníčku je hokej také důležitý a oblíbený, ale v tomto ohledu asi vítězí fotbal, z čistě praktických a logistických důvodů, protože zahrát si jen tak někde někdy nějak fotbal je technicky a organizačně mnohem jednodušší než zahrát si hokej.
I když zimní stadiony (PL: lodowiska) jsou asi v Česku všeobecně dostupné blíže než v Polsku; i v menších městech.

Ve smyslu aktivních koníčků jsou v Česku oblíbené mj. cyklistika, turistika, sbírání hub, chov psů i jiných zvířat, geocaching, splouvání řek na kanoích, raftech a kajacích, kolečkové brusle, zahrádkářství a mnoho jiných zajímavých hobby.
A oblíbený je určitě i fotbal, volejbal a mnoho dalších míčových her. A v rámci technických možností si Češi určitě rádi aktivně zahrají i ten hokej.

Pokud jde o fandění, nejsou technické požadavky na hraní hokeje překážkou;
fanoušek led ani brusle či hokejku pro fandění nutně nepotřebuje.

A čeští/českoslovenští hokejisté mají dlouhodobě silnou tradici.
Jsou na ně kladena vysoká očekávání – mají vyhrát.

Hokej je tedy pro české fanoušky sport číslo jedna. Fotbal a další sporty jsou až za ním.

Naprosto zásadní společensko-historická událost je, že české reprezentační hokejové mužstvo (tým) v roce 1998 přivezlo zlatou medaili z olympiády v Naganu.
Studentům s určitou nadsázkou říkám, že vyhrát hokej na olympiádě je pro Čechy víc než např. vyhrát válku.
Zlatá medaile z hokejového mistrovství nebo zlatá medaile v hokeji z olympiády je pro Čechy naprosto zásadní věc.

Myslím, že právě z Nagana pochází spontánní výkřik českého sportovního komentátora "Přepište dějiny!".
Tato věta zazněla emotivně v přímém přenosu, a stala se idiomem. Později citovaným, parafrázovaným, opakovaně používaným v nových kontextech vždy, když dojde k nějakému zásadnímu úspěchu.

Myslel jsem, že také z olympiády v Naganu, resp. z následných oslav v Praze po návratu hokejistů do vlasti, pochází skandovaný projev radosti ve znění "Kdo neskáče, není Čech!".
"... Hop, hop, hop!" – ano, i to je volitelná součást toho pokřiku. Provázená fyzickým skákáním.
A na Wikipedii se dočítám, že ten pokřik o skákání pochází už z r. 1996 a z fotbalu.
Ale myslím si, že plošně známým se stal (a dostal se i ke mně) až v souvislosti s hokejem a Naganem v r. 1998.
A jak jsem se teď dočetl, tento slogan a jeho aplikace v praxi působí finanční náklady majitelům stadionů, protože hromadné poskakování fanoušků je problém pro tribuny.

Určitým idiomem se stalo i samotné slovo "Nagano".
Kromě toho, že je to místo v Japonsku, kde se odehrávala zimní olympiáda,
potažmo je to právě ta zimní olympiáda z r. 1998,
tak je to také synonymum pro obrovský úspěch a z něho plynoucí radost.

Vraťme se nyní k mistrovství světa:

Zlatou medaili z MS v hokeji získalo Česko naposledy v roce 2010.
Čili před 14 lety. Pro fanoušky velmi dlouhými čtrnácti lety.
Čeští fanoušci chtějí oslavovat zlatou hokejovou medaili, a s trochou nadsázky se dá říci, že na to cítí nárok.
Když budu pokračovat v té nadsázce, tak oslava zisku zlaté hokejové medaile je v Česku tak trochu základní lidské právo; a hokejisté mají za úkol tu medaili zajistit.
Cokoliv horšího než zlato je v případě hokeje v podstatě zklamání. Hokejisté nemají za úkol se zúčastnit; hokejisté mají za úkol vyhrát.
Letos se to tedy po čtrnácti letech podařilo. Zlatá medaile z hokejového šampionátu. Svět je tedy chvíli v pořádku; takový, jaký má být.

Velice důležité je, že jde o mistrovství světa, které se konalo v Česku. Na domácím území.
Zlatá medaile získaná doma má symbolický význam. Je to něco víc.
Když se hraje doma, když si Česko dalo práci s organizací mistrovství, tak jsou očekávání ještě vyšší než obvykle. Doma hokejisté prostě mají vyhrát.
Mají domácí podporu, domácí prostředí a spousty fanoušků.
Fanoušci nemusejí jezdit do zahraničí, fandí doma.
Fanoušci mají možnost se jít podívat na světový hokej v Česku, tak chtějí ve finále vidět český tým.
Fanoušci nemusejí jezdit tak daleko, mohou jít sledovat hru českého týmu; nejlépe v tom finále – ale český tým se do toho finále nejdříve musí dostat.
A je to naše mistrovství, tak má být naše i zlatá medaile.

V České republice se MS v hokeji konalo v letech 2004 a 2015.
Bylo z toho 5. a 4. místo.
Tedy žádná medaile.
Pamatuji si, že to byl prakticky národní smutek.
Hlavně v tom roce 2004, kdy se čeští hokejisté nedostali ani do semifinále (kam jdou nejlepší 4 týmy). Ani do semifinále! Ani nebojovali o bronz!
V roce 2004! Těsně po zlatých letech českého hokeje! (Jak můžete vidět v krátkém přehledu níže, na konci tohoto článku.)
Resp. – zhruba ještě ve zlatých letech českého hokeje. Která, k obrovskému rozčarování fanoušků, končila právě v době okolo nepodařeného MS v Česku v r. 2004.

Mistrovství světa bylo pořádáno v ČR (konkrétně v Praze a v Ostravě – obě ta města při každém ročníku), a zlaté medaile odjely do zahraničí.
A kdyby jenom zlaté. Všechny medaile! I ty stříbrné a bronzové! Ty všechny odjely do ciziny.
Pro české fanoušky to byla pohroma. Katastrofa. Tragédie.

V roce 2024 přišla další příležitost. Další MS v Praze a v Ostravě.
A tentokrát se to podařilo!

Po 39 letech!

Ano, naši hokejisté vybojovali zlato na domácí půdě naposledy v roce 1985, tehdy ještě v Československu.

Dlouhých 39 let čekali čeští fanoušci na zlatou hokejovou medaili z mistrovství světa pořádaného v Československu / Česku!!!

Zlatá medaile vybojovaná na MS v ledním hokeji v Česku v r. 2024 je tedy obrovský úspěch.

Jak velký úspěch a jak obrovský důvod k radosti to je, si snad trochu můžete představit z toho, co už jsem zmínil, a raději to zrekapituluji:

1) Hokej je pro české fanoušky nejdůležitější sport.

2) Zlatou medaili v hokeji by čeští fanoušci rádi považovali za samozřejmost, která by v ideálním případě měla přicházet z MS každý rok a z olympiády každé 4 roky. Její nezískání je prohra. Její získání je důvod k velké radosti.

3) Zlatá medaile vybojovaná na domácím území má ještě vyšší hodnotu a je ještě důležitější než jakákoliv jiná zlatá medaile.

4) Na zlatou hokejovou medaili získanou doma Češi čekali předlouhých 39 let!!!

Už trochu tušíte, jak velká věc to je?

Tak teď ještě přitvrdím, a pokusím se vytvořit Vám ještě názornější představu.
Budu teď s dovolením trochu mluvit o sobě, ale níže vysvětlím, proč to dělám, a jakou to má pointu.
Význam a hodnotu zlaté hokejové medaile 2024 Vám ukáži ze svého pohledu. Velmi extrémního a pro Česko netypického.

Nebaví mne míčové a jim podobné hry. Nic moc mi neříkají, nebaví mne je hrát, ani mi to nejde. Nezajímají mne. Nesleduji je.
Nedívám se na přenosy ani záznamy zápasů. Znám jen ta opravdu nejdůležitější jména hráčů, v rámci základního společenského přehledu.
Např. vím, že za poslední desítky let je asi nejdůležitější český hokejista Jaromír Jágr, že byl dlouhodobě světově velice úspěšný, a že dokázal velice úspěšně hrát i v hokejově relativně pokročilém věku proti mladým klukům; a vím, že pochází ze středočeského města Kladno. Znám i nějaká další jména; k jednomu významnému se vrátím, až dojdu k tématu, s nímž to jméno souvisí.
V případě mistrovství světa nebo olympiády mne zajímají výsledky českého týmu ve finále, a částečně i v semifinále. Průběžné výsledky neřeším.
Vlastně ani pořádně neznám pravidla těch her; orientuji se jen velmi povrchně v těch nejzákladnějších parametrech.
Že se hokej hraje na třetiny, 3 × 20 minut, to vím, jsem Čech :) Ale o moc dál mé znalosti pravidel nesahají.

Pokud jde o aktivní sport a jemu podobné koníčky, tak dříve jsem jezdil na kole, to jsem pak nahradil koloběžkou, a rád chodím pěšky. A jezdil jsem na vodu (řeky, kanoe, raft, ...).
Zatímco fotbal, hokej, ani nic podobného mne nezajímá.

Pokud jde o pasivní fandění, nezajímá mne ze sportu prakticky nic.
Kromě zásadních úspěchů, které patří ke všeobecnému přehledu.
(
Např. před lety česká rychlobruslařka Martina Sáblíková šokovala svými úspěchy celosvětovou odbornou veřejnost, a nizozemské soupeřky se pak začaly učit její styl, protože jim pořád ujížděla. A v Nizozemsku je asi rychlobruslení důležité podobně jako u nás hokej.
A o něco později šokovala celý svět Ester Ledecká, když v r. 2018 získala na olympiádě zlatou medaili ve dvou odlišných sportech – na lyžích i na snowboardu, čímž ukázala, že je možné umět špičkově různé obory současně.
)

Ale kromě těch zásadních zpráv sport obecně (PL: ogólnie) nesleduji.
Zhruba dvakrát nebo třikrát za rok se pár desítek minut dívám na YouTube na zajímavé sestřihy z automobilových rallye. Chvíli se zájmem sleduji, jak různí řidiči dokázali projet nějaké obtížné zatáčky, a pak mi to zase na pár měsíců nebo na půl roku stačí.
Tolik já a sledování sportu.

Nepočítám to, když jsme se někdy koncem 90. let na základní škole místo výuky dívali na hokej. Možná v roce 1998, při olympiádě v Naganu, ale to si nejsem jistý; mohlo to být i nějaké mistrovství světa. To bylo ve škole místo výuky, minimálně celá naše třída; to nebylo v mém volném čase a z mého rozhodnutí.
Ano, před asi 26 lety jsme se na základní škole místo výuky dívali na přímý přenos zápasu českého hokejového týmu nebo na několik přímých přenosů několika zápasů.
Pokud se tomu snad divíte, tak připomínám, že se tady bavíme o Česku a o hokeji.
A určitě to nebyl ten finálový zápas v Naganu, kde se hrálo o olympijské zlato, ten mne zastihl jinde, to si pamatuji. Nebyl jsem právě v Náchodě; v okrese Náchod právě byly jarní prázdniny. A všude byl víkend.
Ano, samozřejmě si pamatuji, kde jsem zhruba byl a co jsem zhruba dělal, když Česko před 26 lety získalo zlatou medaili v hokeji na olympiádě. Přestože sport téměř nesleduji.
Ale výsledek jsem zjistil až nějak příležitostně během dne, přestože se zápas hrál, když v Evropě bylo časné ráno.

A abych konečně vysvětlil, proč jsem teď chvíli psal o sobě.
Chtěl jsem naznačit, že sport příliš nesleduji, a že hokejový zápas jsem sledoval jen před 1/4 stoletím jako žák základní školy místo výuky, ve třídě, se spolužáky.

Jenže teď, 26. 5. 2024, byl český tým ve finále mistrovství světa pořádaného v Česku!
Když zlatou medaili česká hokejová reprezentace získala na domácím území naposledy před 39 lety!

Takže jsem se asi poprvé v životě díval ze svého rozhodnutí ve svém volném čase na hokej.
Začal jsem se dívat krátce před koncem první třetiny, a s minimálními přerušeními jsem se díval až do konce.

Někdy v minulosti se asi stalo, že jsem kouknul, jaký je průběžný stav zápasu ve finále, pak jsem se věnoval zase svým věcem, a pak jsem zase kouknul na stav zápasu.
Ale tentokrát jsem se na ten zápas fakt koukal, a skoro jsem od jeho sledování neodcházel pryč. Přestože ani kloudně ( = pořádně) neznám pravidla.

Ono to bylo částečně i tím, že ten zápas byl vyrovnaný. Napínavý. Téměř do poslední chvíle se nevědělo, jak dopadne.
V sobotu 25. 5. 2024 Češi drtivě porazili Švédy 7:3 (což mi přijde, s nadsázkou, skoro jako skóre z košíkové, v hokeji ne zcela obvyklé; ale sport příliš nesleduji), a to přesto, že snad Švédi do té doby pořád vyhrávali (?) – nevím jistě, snad jsem něco od komentátorů nepochopil špatně.
Ale po většinu finálového zápasu Česka se Švýcarskem v neděli 26. 5. bylo skóre 0:0. Napětí by se dalo krájet (to je zavedený idiom, ten se můžete naučit).
Až v poslední třetině se to změnilo na 1:0 v náš prospěch. A pak, i díky tomu, že všichni Švýcaři byli v útoku (logicky, potřebovali nutně dát gól; a kdyžtak prohra 0:2 už vyjde stejně jako prohra 0:1), se českému týmu podařilo dostat puk do prázdné branky Švýcarů a tak skóre napínavého a velmi vyrovnaného zápasu nakonec zvýšit na 2:0.
Mohu-li jako laik soudit, byli Švýcaři velmi důstojný a náročný soupeř. Ten stav 0:0 po většinu zápasu mluví sám za sebe.

A když po skončení hry infografika ukázala různé číselné parametry zápasu, tak se opět činnost obou týmů jevila jako velice vyrovnaná. Čistě číselně vzato, bez mé znalosti oboru.

A komentátoři (jedním z nich byl Robert Záruba; pochopil jsem, že čeští fanoušci ho mají rádi) po skončení první třetiny říkali, že je to velice dobrá hra, hodná finále mistrovství světa. Prakticky tedy pochválili oba týmy – český i švýcarský.

Na závěr se obloukem vrátím k Naganu (olympiáda; zlato; 1998).
Veřejnost tehdy oslavovala zejména brankáře, Dominika Haška.
Nominativ / mianownik / 1. pád: Dominik Hašek
Pochází z Pardubic a má přezdívku "Dominátor".
Dav (PL: tłum) fanoušků asi v Praze na náměstí při vítání hokejistů skandoval "Hašek na hrad".
Tím hradem mysleli pražský hrad. Prezidentské sídlo.
Ve smyslu, že chtěli Dominika Haška za prezidenta ČR.
Do jaké míry to ti fanoušci mysleli vážně, to se neodvažuji odhadovat :D
Nakolik jsem v obraze, Dominik Hašek měl na českém vítězství v Naganu velkou zásluhu, protože velmi dobře chytal potenciální góly a úspěšně mařil snahy soupeřů dát našemu týmu gól.

A nakolik jsem to pochopil z přímého přenosu finálového utkání MS světa v ČR 26. 5. 2024, velkou zásluhu na českém úspěchu r. 2024 má opět mj. brankář, tentokrát Lukáš Dostál.
Jestli ho emotivní dav bude pomyslně nominovat do nejvyšší politické funkce, to netuším :)

Ale veškeré hokejové úspěchy jsou samozřejmě výsledek snažení celého týmu a mnoha dalších lidí, tím rozhodně nechci nikomu upírat žádné zásluhy.
Nicméně, komentátoři brankáře Dostála chválili. Ale nejen jeho.

Další vývoj se dá vytušit ze zpráv, které vyšly v neděli ještě před finálovým zápasem:

1)
Pražské metro bude v noci z neděle na pondělí jezdit i později v noci než obvykle.
(To je dané už tím, že se hraje v Česku.)

2)
Některé prodejny v neděli zkrátily prodejní dobu, aby zaměstnanci mohli sledovat hokej. Češi ve finále jsou Češi ve finále. To je prakticky státní svátek, byť ne úředně vyhlášený.

3)
Restaurace naopak otevírací dobu prodloužily, aby v nich mohli hosté sledovat hokej.
S tím, že pokud bude co slavit, tak ty restaurace budou otevřené, dokud hosté budou slavit, klidně do šesti ráno.
A pak že se uvidí, jestli v pondělí budou mít otevřeno kratší dobu než obvykle, aby si pracovníci restaurace odpočinuli.

Abych to shrnul:

Máme zlato.
Což bychom chtěli považovat za standard, ale tentokrát jsme čekali 14 let.

A navíc:

To zlato náš tým vybojoval doma.
Po 39 letech!!!

---

PS – Ještě chci zmínit jeden zajímavý historický milník:
V roce 2000 Češi z MS v ledním hokeji přivezli zlato, a Slováci stříbro.
Nástupnické státy někdejšího Československa tak ovládly finále a obsadily dvě nejvyšší příčky.
(Ten rok jsem si nepamatoval, ten jsem si dohledal; stejně jako mnohá jiná výše zmíněná fakta.)

---

PPS – Asi bych měl ukázat výsledky, z nichž je jasné, proč bychom rádi považovali zlatou medaili za standard:

1996 zlato MS
1998 zlato olympiáda
1999 zlato MS
2000 zlato MS (a Slovensko stříbro)
2001 zlato MS (potřetí v řadě; dle Wiki 3. národ, kterému se to podařilo)
2005 zlato MS
2010 zlato MS
(Slovensko: 2002 zlato MS)

Asi z toho je vidět, jak moc ta přestávka od zlata v letech 2011 až 2023 české fanoušky bolela.
V té době dopadl jen třikrát bronz.
A v letech 2013 až 2021 dokonce vůbec žádná medaile. V kontextu předchozích úspěchů to pro české fanoušky bylo něco strašného.

(Data o medailích čerpám z tabulky na Wikipedii, viz odkaz.)

---

PPPS – Na mé FB stránce "Martin Adámek – Język czeski dla Polaków" pod tímto článkem do komentářů jeden český sledující napsal:
"Pro moji generaci je tohle druhé Nagano :)"
Ano, souhlasím, to je výstižné.
(Pro představu, co znamená "moji generaci", dotyčný komentující má na FB uvedeno, že v letech 2016 až 2019 studoval vysokou školu.)

---

Aktualizace: Přidal jsem výstižnou fotografii.

Fotografie:

Služební vozidlo PČR (Policie České republiky) vyzdobené typickými dekoracemi hokejových fanoušků – česká vlajka na plastovém držáku na zadním bočním okénku a česká vlajka navléknutá na přední straně zpětného zrcátka.

Ano, tato medaile je neoficiální státní svátek.

Myslím, že tato fotografie docela pěkně podtrhuje a dokazuje to, co jsem o důležitosti zlaté medaile z hokejového mistrovství světa 2024 v Česku napsal výše.
Všichni nějak tušíme, že tyto ozdoby na služební vozidlo policie tak nějak nepatří, a současně všichni chápeme, že právě dnes tam být mohou, i když to neříká žádný zákon.

Já sám mám takovéto "hokejové" vlajky na okénka jen kvůli jízdám s historickým automobilem do zahraničí; zatímco u příležitosti medaile auto ani sebe nijak nedekoruji (jen jsem napsal tento článek, to je moje forma oslavy...),
ale plně chápu, že si policisté to služební vozidlo vyzdobili.
Letošní vítězství v hokeji je národní svátek. To je fakt, který nepotřebuje žádnou oporu v zákoně. To tak prostě je už ze své věcné podstaty.

Zdroj fotografie:
Facebooková stránka projektu Ze života IZS
(PL jakby: Z życia służb (ratunkowych)), 27. 5. 2024
Fotografie převzata se souhlasem autora projektu Ze života IZS
a se zprostředkovaným souhlasem autora fotografie.

---

Aktualizace:

PPPPS – Studentům jsem při výuce říkal hlavní z výše uvedených věcí, aby měli představu, jak je ta letošní medaile pro Čechy důležitá.

Jedna studentka to shrnula slovy, že hokej je pro Čechy náboženství.

Ano. Přesně tak. Hokej je v Česku náboženství.

Dívat se, divit se, obdivovat; hledět, hledat, hlídat; vidět, vědět

Thu, 09 May 2024 22:30:49 +0200

09. 05. 2024: Dívat se, divit se, obdivovat; hledět, hledat, hlídat; vidět, vědět

dívat se
=
patrzeć, oglądać

divit se
=
dziwić się

obdivovat
=
podziwiać

Trzy różne znaczenia, ale wszystko wzajemnie pokrewne; związane z patrzeniem, oglądaniem.

Przy i drugim i trzecim znaczeniu też się patrzy, i to nawet raczej bardzo mocnie.

---

hledět
=
patrzeć
(trochę jakby oglądać lub obserwować)

hledat
=
szukać

hlídat
=
pilnować

Trzy różne znaczenia, ale wszystko wzajemnie pokrewne; związane z patrzeniem, oglądaniem.

Żeby coś szukać lub pilnować, to też trzeba patrzeć, i to raczej bardzo dobrze.

---

Pierwszy obrazek:
CC0, Karen Arnold has released this “Eye” image under Public Domain license.

---

Na margines, odbiegając trochę od języków:

Praktyka pokazuje,
że czasami nawet jak się bardzo mocno patrzy, to nadal się po prostu czegoś, co się nie ruszy, jakoś nie widzi, bo niektóre rzeczy są dla nas mężczyzn niewidoczne...

Jak mówi mem nieznanego autora (drugi obrazek),
jeżeli teraz przetłumaczę jego tekst z angielskiego do polskiego:

Mężczyźni:
- Gdzie jest keczup?

Też mężczyźni:
- Patrz na tego czarnego pick-upa Forda!

Na mnie ten mem absolutnie pasuje :)

Psychologia jest jasna:
Co się ruszy lub potencjalnie może ruszyć, o tym trzeba wiedzieć.

Ha!
Mam trzeci zestaw:

vidět CS
=
widzieć PL

~

vědět CS
=
wiedzieć PL

Myślę, że etymologia jest tutaj w bardzo jasny sposób widoczna.
Znaczy wiadoma.

(

Dodatek 12. 1. 2026

CS:
vidět => vědět => povědět
vidím => vím => povím

PL:
widzieć => wiedzieć => powiedzieć
widzę => wiem => powiem

Bo trzeba coś wiedzieć, żeby powiedzieć.

)

(

Dodatek 30. 6. 2024:

Tego tematu dotyczy też zestaw:

jasný CS
=
jasny PL
=
clear EN

Każde to słowo ma znaczenie
i optyczno-wisualne
i w sensie zrozumienia i orientowania się w temacie.

W ostatnich latach używa się w czeskim też słowo "transparentní" w sensie komunikowania jakieś sprawy.

)

(
Dodatek 3. 3. 2026

pátrání CS = śledztwo PL
pátrat CS = poszukiwać PL

Możemy w tych słowach widzieć ślady polskiego słowa "patrzeć".
Bo że by coś szukać, to trzeba patrzeć.

I mamy też już lekko archaiczne lub literackie słowo "spatřit" CS.
= "uvidět" CS = "zobaczyć" PL
)

---

Przy okazji mi wpada do głowy też ta para:

znát CS
=
znać PL

znít CS
=
brzmieć PL

Ale tutaj naprawdę nie wiem, czy to, że coś znam, jest językowo powiązane z tym, że to od kogoś słyszałem. Tutaj już jest to tylko hipoteza.
Natomiast powyżej chodzi o bardzo jawne przykłady pokrewności słów podczas ich rozwoju.

Rušit, przeszkadzać, zakłócać, anulować, překážet, zrušit, zrušovat

Tue, 07 May 2024 00:37:41 +0200

07. 05. 2024: Rušit, przeszkadzać, zakłócać, anulować, překážet, zrušit, zrušovat

"Kvůli rušení GPS aerolinka ruší lety"
=
"Z powodu zakłócania GPS aerolinia anuluje loty"

rušit CS

– przeszkadzać; zakłócać PL
(dzwięk; uczeń w klasie; sygnał radiowy; jakiś wisualny element niepasujący do całości; ...)

– anulować PL

překážet CS
– przeszkadzać PL

---

przeszkadzać PL

– fizycznie, w przestrzeni, na drodze, na podłodze, na półce, ...:
překážet CS

– w skupieniu, dzwiękowo, wisualnie (np. miganie, ...):
rušit CS

---

rušit CS
– aspekt niedokonany
– czas terazniejszy:
ruším, rušíš, ruší;
rušíme, rušíte, ruší

zrušit CS
– aspekt dokonany
– czas przyszły:
zruším, zrušíš, zruší;
zrušíme, zrušíte, zruší
– anulować PL
– slangowo "zrušit auto" = "udělat totální škodu na autě" = "skasować auto"

zrušovat CS
– specjalne prawnicze wyrażenie
(anulowanie przepisu, ustawy, umowy, ustalenia, części/paragrafu, ...),
w normalnym języku było by to wyrażenie dziwne lub nawet błędne,
ale w języku prawniczym jest ważne, dlatego że wyraża, że coś niniejszym zostaje anulowane

"Odstavec 3 se zrušuje."
Chodzi o formę, jak wyrazić stronę bierną (trpný rod, pasivum; passive).
Językowo można powiedzieć też "je (tímto) zrušen", jednak używana jest ta forma "zrušuje se", z której można bardziej klarownie widzieć, że ta zmiana następuje właśnie teraz (niniejszym PL; tímto CS).

V vs. W; długość fali; vlna; radioamatér; vysoký (napięcie, szkoła)

Fri, 12 Apr 2024 23:06:19 +0200

12. 04. 2024: V vs. W; długość fali; vlna; radioamatér; vysoký (napięcie, szkoła)

1) Hláskovací tabulka pro fonické spojení (rádiové, telefonické, apod.) – zrada
Zdradliwe literowanie:

PL:
V = Violetta
W = Wacław (w niektórych wersjach, może nieaktualne)

CS:
V = Václav
W = Dvojité V (dawniej było Wiliam)

Polecam więc nie używać w komunikacji z Czechem "W jak Wacław", bo ten odbierał by to jak "V jako Václav".
Co jest w razie literowania danych fatalna pomyłka.

Warto więc użyć międzynarodowego alfabetu do literowania:
V = Victor
W = Whisky

Dodaję jeszcze, że zwykłe literowanie przez normalnych ludzi, którzy nie zajmują się komunikacjami, to:
V = [vé]
W = [dvoj(i)té vé]

W przypadku "www" uprostszamy to sobie na [vé vé vé], bo nie ma czasu przy każdym adresie internetowym mówić jeszcze trzy razy "dvoj(i)té".

------

2) Pasma (częstotliwości, fale)

a)
EN: VHF – Very High Frequency
CS: VKV – Velmi krátké vlny (Metrové vlny)
f: 30 MHz – 300 MHz
λ: 10 m – 1 m

PL: Fale metrowe, Fale ultrakrótkie !!!

b)
EN: UHF – Ultra High Frequency
CS: UKV – Ultrakrátké vlny !!!
(Decimetrové vlny; Mikrovlny (1. část ze 3))
f: 300 MHz – 3 GHz
λ: 1 m – 10 cm

Więcej (po czesku) na:
www.adamek.cz/komunikace/frekvence/#bands
(Jeszcze to jest niezupełne, to tylko początek, ale nie ma czasu :) )

Więc, pasmo 30 – 300 MHz (10 – 1 m), w tym np. pasmo 2 m,
to jest po angielsku Very HF, po czesku Velmi KV,
jednak po polsku jest to "ultra".

Pomimo tego, że "ultra" i po angielsku i po czesku jest o pasmo wyżej,
300 MHz – 3 GHz, jak np. PMR lub telefony komórkowe.

To jest bardzo poważna zdrada w terminologii polskiej vs. angielsko-czeskiej.

------

3) Vlna

vlna CS
- fala PL (wszystkie znaczenia)
- wełna PL

Wyraźnie przez ten podobny kształt.

vlnitý plech CS
=
blacha falista PL

"Vlnitý plech" to też nazwa stosunkowo znanej żartobliwej piosenki dla dzieci (link na YouTube na dole) z lat 80., autorzy Zdeněk Svěrák i Jaroslav Uhlíř.

zelená vlna CS
- sekwencja ziełonego światła na kilka skrzyżowaniach po sobie, dzięki której kierowca może jechać nie zatrzymując się

"Zelená vlna"
- program z informacjami drogowymi Czeskiego radia (Český rozhlas)

------

4) Krótkofalówka, krótkofalowiec

Język polski (przynajmniej potoczny) używa tą część "krótko" poza jej znaczeniem.

Np. radiostacja PMR działa na 446 MHz, co znaczy 70 cm, co znaczy po angielsku ultra high frequency, po czesku ultra krátké vlny,
po polsku fale jeszcze krótsze od po_polsku_ultra krótkich,
jednak większość Polaków mówi na taką radiostacje "krótkofalówka".
Chociaż jej fale są cca 100× krótsze od krótkich.

Tak samo jest podobno z polskim wyrażeniem "krótkofalowiec". Też podobno używane jest niezależnie od długości fal.

krótkofalowiec, radioamator PL
=
radioamatér CS

W środowisku łudzi walniętych anteną (tłumacząc to dosłownie z czeskiego slangu osob, których to dotyczy) można też użyć angielski / międzynarodowy termin "ham", "ham radio", pisany czasami jak skrót "HAM"; to chyba niezależnie od języka.

Słowo "radioamatér" w czeskim zazwyczaj oznacza osobę, która zdała egzamin i posiada licencję do nadawania na amatorskich (HAM) pasmach.

Dla osób, których hobby to radiostacje na pasmach obywatelskich (bez potrzeby posiadania licencji i zdawania egzaminu), nadal nie mamy w czeskim żadnego wyrażenia,
bo pierwsze generalne pozwolenie jest z nami cca 29 lat, i to jest dla języka czasami za krótko :)

Znaczy, fan CB radia, to "síbíčkář".
Drugie pasmo obywatelskie, PMR, to jest u nas dopiero cca 24 lat. Przyczym przez długie lata służyło tylko do praktycznej komunikacji (sport, turystyka, ...), zgodnie z jego przeznaczeniem.
Że tutaj w Czechach (i na Słowacji) zaczęliśmy PMR używać jako hobby, żeby robić łączności dla tych samych łączności, to jest w miarę świeża sprawa, w miarę unikalna, dopiero przez pare lat (Polska też już się tym od paru lat zajmuje i przez to stosunkowo nowe czecho-słowackie hobby inspiruje).

Następne pasma obywatelskie, czeską specjalność, te mamy z grubsza jednostki lat.

Więc język czeski na razie nie ma hyperonymum, które by oznaczało fany wszystkich obywatelskich pasem razem.

Chociaż w Czechach jest mocna komunita osob (w tym mnie) zajmujących się PMR DX (łącznąści za pomocą PMR na stosunkowo dużą odległość, za pomocą nadawania z wzgórz, z punktów widokowych), to żadnego określenia dla takich osób (znaczy dla nas samych) nie wymyśliliśmy, chociaż ten temat otworzyłem i staraliśmy się jakieś słowo znaleźć.

Możemy powiedzieć np. "síbíčkář", "péemerkař", "sdílenkář"* – jednak to nie jest jedno słowo.
*(sdílenky = sdílené kmitočty = wspólne częstotliwości; typowo w pasmach UHF i VHF; tylko na terenie Czech)

Używając słowa "radioamatér" poprawnie, ściśle, tylko dla osob z licencją, po egzaminie, musi potem taki fan radiostacji zawsze wyjaśniać swoją sytuację np. jakoś tak: "Ne, nejsem radioamatér (nemám licenci), ale hraju si s vysílačkama (na občanských pásmech, kde licence není potřeba)."
Nawet doszedłem do wniosku, że prostsze już jest sobie ten radioamatorski egzamin zrobić, chociaż jest bardzo trudny :)

------

5) Napětí / Napięcie (vysoké, ...)

Teraz coś na temat elektrotechniki, bez związku z radiostacjami:

PL:
Średnie napięcie:
1 – 60 kV

CS:
Vysoké napětí (VN):
1 – 52 kV

Pod kątem językowym:
średnie = střední
wysokie = vysoké

Jednak w tym kontekscie chodziło by o fatalną pomyłkę.

Po prostu znów zdrada. Jak już z reszta jesteśmy z czeskiego i polskiego przyzwyczajoni :)

Potem w czeskim mamy:
Velmi vysoké napětí (VVN)
52 kV – 300 kV

Więc, np. U = 55 kV
będzie w Polsce "średnie napięcie",
natomiast w Czechach nawet "velmi vysoké napětí",
to znaczy, tłumacząc dosłownie, jakby "bardzo wysokie".

---

Dodaję jeszcze, że:

polska "wyższa" szkoła
(uczelnia, uniwersytet)
=
czeska "vysoká" škola
(univerzita, VŠ; potocznie: vejška)

Natomiast
czeska "vyšší odborná škola"
(VOŠ; potocznie: voška),
to jest mniej (!) niż vysoká škola.

Bo jest tylko wyższa (od średniej), jednak nie wysoka.
Chodzi o studium pomaturalne. Z indeksem i semestrami, jednak w budynku lepszej szkoły średniej, np. technikum.

Vážit si, ...

Sun, 10 Mar 2024 18:44:55 +0100

10. 03. 2024: Vážit si, ...

vážit si
- ważyć sobie (coś, np. plecak)
- szanować
- poważać
- doceniać

ocenit, docenit;
vážit si, považovat si, oceňovat, doceňovat
- docenić; doceniać

považovat za koho co
- uważać za kogo co (w sensie opinii na temat czyjejś tożsamości lub właściwości)

zvažovat koho co, rozvažovat koho co, zamýšlet se nad kým čím, rozmýšlet si koho co, promýšlet si koho co;
zvážit koho co, rozvážit koho co, zamyslet se nad kým čím, rozmyslet si koho co, promyslet si koho co
- zastanawiać się nad czymś; zastanowić się

myslet na koho co
- myśleć o kim czym

odhadnout, tipnout;
odhadovat, tipovat
- oszacować, odgadnąć; szacować, odgadywać

ohodnotit; hodnotit
- ocenić; oceniać

nacenit, udělat kalkulaci
- wycenić, zrobić wycenę

vycenit (zuby)
- wyszczerzyć (zęby)

šacovat koho co; prošacovat koho co
- Dziś zazwyczaj: Sprawdzać / sprawdzić, co ma ta osoba w kieszeniach, czy może nie ma przy sobie czegoś, czego przy sobie mieć nie powinna (w tym np. towar z sklepu lub broń)
- Dawniej: Jak "szacować" w polskim; jednak w tym znaczeniu już jest to słowo w czeskim przestarzałe i raczej nie oczekiwałbym, że przypadkowa młodsza osoba będzie to znaczenie tego słowa znać.

Tutaj wszędzie jako pierwsze podaję czeskie wyrażenie(a), i pod nim(i) w punkcie lub punktach wyrażenie polskie;
ale to raczej można wyraźnie widać wg diakrytyki, więc w tym przypadku wyjątkowo nie pisałem przy pojedynczych wyrażeniach ISO kodów języków.

Risk... (rzeczowniki, przymiotnik, czasowniki)

Wed, 06 Mar 2024 01:03:22 +0100

06. 03. 2024: Risk... (rzeczowniki, przymiotnik, czasowniki)

risk CS
=
riskantní čin CS

(ten, mužský rod)
risk CS
=
coś ryzykownego PL

---

riskantní čin CS
=
ryzykowny czyn PL

---

(to; stř. rod)
riziko CS
=
ryzyko PL

---

zariskovat; riskovat CS
=
zaryzykować; ryzykować PL

------

Příklady ve větách:

Je to risk.

Je to riskantní.
Riskantní předjíždění.

Je s tím spojené nějaké riziko.

Busta CS = popiersie PL

Wed, 06 Mar 2024 00:26:58 +0100

06. 03. 2024: Busta CS = popiersie PL

busta [bista] CS,
bysta [bista] CS
=
popiersie PL

vs.

poprsí CS
=
biust PL

---

Biust PL / klatka piersiowa PL
– Więcej możliwości po czesku:

(ten; jeden celek) hrudník,
(ta; jedna, jako jeden celek) hruď,
((ta dvě) prsa (to jedno prso))
=
klatka piersiowa PL

ve smyslu kostí (žebra, ..):
hrudní koš CS
=
klatka piersiowa PL

(ta dvě) prsa (to jedno prso),
(ty dva) prsy (ten jeden prs),
(to; jeden celek) poprsí,
(ta dvě) ňadra (to jedno ňadro) ,
((ten) hrudník, (ta) hruď)
=
biust PL

---

Notatka:

Czeskie
"Bít se do prsou"
to zgrubsza odwrót od polskiego
"Bić się w piersi"

Więcej na ten temat:
www.adamek.cz/pl/czeski/blog/?blogpost=111

---

Zdjęcie:
https://en.wikipedia.org/wiki/File:Francesco_Laurana,_A_Princess_of_the_House_of_Aragon,_c._1475,_NGA_126_(cropped).jpg
File:Francesco Laurana, A Princess of the House of Aragon, c. 1475, NGA 126 (cropped).jpg

Čtvrt na osm, půl osmé, tři čtvrtě na osm... časové údaje v češtině (ústně)

Tue, 27 Feb 2024 00:07:39 +0100

27. 02. 2024: Čtvrt na osm, půl osmé, tři čtvrtě na osm... časové údaje v češtině (ústně)

čtvrt na osm
= 7.15

půl osmé
= 7.30

tři čtvrtě na osm
= 7.45

Z polského a anglického úhlu pohledu to moc nedává smysl, protože tam se s těmi 15minutovými bloky pracuje jinak. Vím o tom.

---

Aby to české pojetí dávalo smysl, je potřeba vnímat odděleně
1) "čtvrt" nebo "tři čtvrtě"
vs.
2) hodinu, která se blíží ("na osm").

Samostatně to už začne dávat smysl:

a)

- čtvrt – věžní hodiny cinknou tlumeně jednou

- tři čtvrtě – věžní hodiny cinknou tlumeně třikrát

To samo dává smysl:
15 = 1/4 × 60
45 = 3/4 × 60

b)
Pak už se jen dopoví, která hodina se blíží.

Podobně jako např.:
Táhne mu na 50 (let); má padesátku na krku; padesátka za dveřma
~
zbliża się do 50; mieć 48 na karku

...a takto nějak podobně určujeme celou hodinu, která se blíží; ke které pomalu jdeme.

---

A co "půl"?

To "půl čeho..." najdeme i jinde:

V případě hodnoty 1,5 se výraz půl (té další hodnoty; půl druhé) používá i mimo časový údaj.
V češtině velice viditelně; v polštině také, i když je to tam trochu maskované:

CS:

- půl druhého metru = 1,5 m
= jest tam jeden metr cały, plus jeszcze pół z drugiego metru

- Čekal půl druhé hodiny. = Čekal 1,5 h.

PL:

półtorej = 1,5
~ pół wtorej
wtóry PL = drugi PL = [vtoryj] RU
(wtorek PL = drugi dzień tygodnia)

... więc, to polskie "półtorej" znaczy tak naprawde "półdrugiej", znaczy 1,5

Więc, jak już ktoś czeka 1,5 godziny, to już jest w pół do drugiej godziny czekania.

I my to w czeskim używamy dla wyznaczania czasowego punktu, i z wszystkimi godzinami.

Půl druhé = 1:30, 13:30
Půl třetí = 2:30, 14:30
Půl jedné = 0:30, 12:30

---

Więc, te nasze kwadransy już zaczynają trochę dawać sens:

čtvrt na osm
= 7.15

půl osmé
= 7.30

tři čtvrtě na osm
= 7.45

---

Do tego pracujemy jeszcze z pięciominutami.
Słowami jednej mojej uczennicy, "trochę z tym przesadzamy" :)

Jest to latwe:

a)
Każdy 5minutowy punkt na zegarze jest bliżej do jakiegoś jednego konkretnego kwadransu (w tam pełnej godziny lub do pół).
Nie ma tam żadnego 5minutowego punktu, który byłby dokładnie na środku między kwadransami.

- 7.05 jest bliżej do 7.00 niż do 7.15
- 7.10 jest bliżej do 7.15 niż do 7.00

- 7.20 jest bliżej do 7.15 niż do 7.30
- 7.25 jest bliżej do 7.30 niż do 7.15

itp.

b)
Jednak...
Jest też coś, co ja nazywam "grawitacja połowy (lub pełnej)".
Pół i pełna są bardziej okrągłe liczby, więc mogą do siebie przyciągnąć też to, co jest nie 5, ale 10 minut od nich,
i mogą w ten sposób zabrać interes kwadransu lub trzem kwadransom.
Oprócz tego – "čtvrt" lub "tři čtvrtě" się fonetycznie trudno wymawia. Natomiast "půl" lub "7, 8, 9, 10, ..." (konkretna godzina), to jest do wymowy latwiejsze.

Więc, mówiąc, że jest np. 7.20, możemy się odnieść też do "půl":
Za deset (minut) půl (osmé).

---

Podsumuwyjąc:

7.00
- sedm (hodin)
- celá

7.05
- sedm pět; sedm (hodin) a pět minut

7.10
- sedm deset; sedm (hodin) a deset minut // protože celá je kulatější než čtvrt
- za pět (minut) čtvrt (na osm) // protože 5 < 10 (ke čtvrt je to blíže než k celé)

7.15
- čtvrt (na osm)

7.20
- čtvrt (na osm) a pět (minut) // protože 5 < 10
- za deset (minut) půl (osmé) // protože půl je kulatější než čtvrt

7.25
- za pět (minut) půl (osmé) // 5 < 10; půl je kulatější než čtvrt

7.30
- půl osmé
- půl
- (půla)

7.35
- půl osmé a pět minut
- půl a pět
- (půla pět)

7.40
- půl osmé a deset minut
- za pět (minut) tři čtvrtě (na osm)

7.45
- tři čtvrtě (na osm)

7.50
- za deset (minut) osm (hodin)
- tři čtvrtě (na osm) a pět minut

7.55
- za pět (minut) osm (hodin)

8.00
- osm (hodin)
- celá

A takhle si tu žijeme :)
- Ten idiom jest używany zazwyczaj dla krytyki jakiejś sytuacji lub zjawiska albo częstego zwyczaju;
ja go tutaj użyłem z wspólczucia z Polakami, którzy z tym naszym systemem godzin walczą, chociaż mnie osobiście ten czeski system nie przeszkadza :)

---

Zde výše je »čtvrt«.
Na konci je normální »t«, bez háčku.

Stejně tak 1/4 = »čtvrt«,
příp. »(jedna) čtvrtina«
nebo »čtvrtka«

Ale:
»dzielnica« PL = »čtvrť«
Část města je tedy s háčkem: »ť«

(Proto zde používám francouzské uvozovky; aby ten háček byl vidět.)

---

Tak, oczywiście potrafimy powiedzieć też coś jak "sedm dvacet" (7:20).
I w podwieczór "devatenáct dvacet" (19:20).
Ale brzmi to formalnie.

I przedewszystkim – wiem, że moji uczniowie potrzebują rozumieć temu, jak to Czesi w praktyce mówią.
I wiem, że na pierwszy rzut oka (może też drugi lub trzeci) ten czeski system wygląda m.in. dla Polaka trochę nielogicznie.
Mam nadzieję, że tym artykułem w tej sprawie coś źmieniłem na lepsze.

---

Typografia w przypadku numerów:

Dawniej typowo czysto po czesku:
7.15 = čtvrt na osm
7:15 = odcinek czasowy, jakaś czynność (np. bieg, wyścig, ...) trwała 7 h i 15 min lub 7 min i 15 sec.

Jednak potem z świata przyszła różnego rodzaju elektronika (m. in. zegary cyfrowe) i przyszedł różnego rodzaju SW,
więc czeska typografia się dostosowała:
7:15 lub 7.15 = čtvrt na osm
7:15 = odcinek czasowy

Zazwyczaj dziś używamy raczej zapis 7:15 dla obu znaczeń.
Dawniej jedynny poprawny zapis dla punktu na osie czasu 7.15 już powołutku zaczyna być lekko przestarzały lub chociaż rzadko widzony.

Výskat vs. vískat. A hledat.

Wed, 31 Jan 2024 20:05:55 +0100

31. 01. 2024: Výskat vs. vískat. A hledat.

"výskat" vs. "vískat"

Fonetycznie dokładnie to samo:
[viiiskat]
Nie można słyszeć żadnej różnicy.

---

Jednak pisownia zależy od znaczenia:

výskat
- głośno się radować, krzyczeć z radości,
raczej wysokim tonem, generując dużo Hz

vískat
- przeczesywać włosy palcami;
coś jak głaskać po głowie, ale jakoś tak między włosami, konkretne włosy lub ich grupy, nie po włosach jako całości

---

Dziś dowiedziałem się, że w języku polskim istnieje słowo "iskać",
które znaczy "wybierać pchły i inne pasożyty z futra, zwłaszcza w przypadku małp".

Chociaż znaczenie jest troche inne, bo czeskie "vískat", jakkolwiek podobne, nie posiada tej w polskim kluczowej części z pasożytami,
to można widać pokrewność tych słów "iskać" PL i "vískat" CS.

I właśnie z tego polskiego słowa prawdopodobnie widzę, skąd obie te słowa (i "vískat" i "iskać") są:
Widzę w tym podobność do rosyjskiego "искать":
[iskať] RU = szukać PL = hledat CS

W polskim znaczeniu słowa "iskać", w tym z pchłami, to ma jak najbardziej sens.

I chociaż w czeskim "vískat" już niczego konkretnego nie szukamy, bo chodzi już o ten sam kontakt,
to powiązanie z tym polskim słowem nadal jak najwyraźniej działa.

---

Lubię to, jak Czech może za pomocą polskiego lepiej rozumieć ukrytym wewnętrznym zasadam czeskiego, jak w tym przypadku;
i równocześnie odwrotnie: jak Polak może za pomocą studium czeskiego lepiej zrozumieć zasady polskiego, jak w innych przypadkach.

Czasowniki z "se" vs. bez "se", gdzie to jest odwrotnie od polskiego

Tue, 30 Jan 2024 22:24:04 +0100

30. 01. 2024: Czasowniki z "se" vs. bez "se", gdzie to jest odwrotnie od polskiego

Povinně se "se" / Obowiązkowo z "se":

- vrátit se, vracet se
- zeptat se, ptát se

Vrátím se v sobotu.
Vracím se od zákazníka.
Vrátím se k původnímu postupu.

K tomuto tématu jsem se vrátil po asi dvou letech, protože jsem k němu chtěl ještě něco dopsat (Akurat to zdanie jest nawet autentyczne, własnie co do tego artykułu :) )

(
PL:
- wrócić, wracać;
- zapytać (się), pytać (się)
)

vs. ----------

Bez "se":

- začít, začínat, skončit, končit
- spěchat, pospíchat
- komunikovat

(
PL:
- zacząć (się), zaczynać (się), skończyć (się), kończyć (się)
- spieszyć się
- komunikować się
)

------

Vrátit / vracet máme bez "se", pokud vracíme něco konkrétního.
(Nikoliv sebe; něco jiného)
- "Vrátit knihu do knihovny"

Vrátit / vracet mamy bez "se", jeżeli wracamy coś konkretnego.
(Nie siebie; coś innego)
- Np. książkę do biblioteki

------

Jeszcze notatka na temat wymowy:

"komunikovat":
Nie czytamy [komuńikowat],
skoro chodzi o obce słowo, czytamy normalne [n], bez zmiękczenia:
[komunykovat]

Tak samo jak np. "ministr", "ministerstvo", "tenis", "miniaturní", "Austin Mini", "univerzální" lub "Unimog".

Tam też to "ni" czytamy jako [ny], skoro nie chodzi o słowiańskie słowa.

Jednak koncówkę "ní" czytamy normalnie po czesku [ńiii], to jest czeska gramatyczna końcówka; nie podstawa obcego słowa.

"informační a komunikační technologie":
[informaczńiii a komunykaczńiii technologije]

Rád (3×), líbit se, podobný; Lubić, cieszyć się, podobać się, być podobny

Fri, 19 Jan 2024 21:50:47 +0100

19. 01. 2024: Rád (3×), líbit se, podobný; Lubić, cieszyć się, podobać się, być podobny

"Rád" na 3 różne sposoby:

1)
CS: Mám rád chůzi
(rzeczownik, kogo co)
=
PL: Lubię chodzenie
(rzeczownik, kogo co)

2)
CS: Rád chodím
(Rád + czasownik w konkretnym kształcie!)
=
PL: Lubię chodzić
(Lubię + czasownik w bezokoliczniku)

3)
CS: Jsem rád, že tu seš.
(Jsem rád, že... jest taka sytuacja, jaka jest – zdanie)
=
PL: Cieszę się, że tu jesteś.
(Cieszę się, że... jest taka sytuacja, jaka jest – zdanie)

---

Odmiana:

ad 1) Lubię kogo co

Rodzaj męski:
- liczba pojedyncza: (já) mám rád; (ty) máš rád; (on) má rád;
- liczba mnoga: (my) máme rádi; (vy) máte rádi; (oni) mají rádi;

Rodzaj żeński – Zamiast "Rád" użyje się "Ráda":
- liczba pojedyncza: (já) mám ráda; (ty) máš ráda; (ona) má ráda;
- liczba mnoga: (my) máme rády; (vy) máte rády; (ony) mají rády;

Rodzaj nijaki – "Rádo":
- liczba pojedyncza: (já) rádo běhám; (ty) rádo běháš; (ono) rádo běhá;
- liczba mnoga: (my) ráda běháme; (vy) ráda běháte; (ona) ráda běhají;

ad 2) Lubie robić coś

Rodzaj męski:
- (já) rád chodím; (ty) rád chodíš; (on) rád chodí;
- (my) rádi chodíme; (vy) rádi chodíte; (oni) rádi chodí;

Rodzaj żeński:
- (já) ráda chodím; (ty) ráda chodíš; (ona) ráda chodí;
- (my) rády chodíme; (vy) rády chodíte; (ony) rády chodí;

Rodzaj nijaki:
- (já) rádo chodím; (ty) rádo chodíš; (ono) rádo chodí;
- (my) ráda chodíme; (vy) ráda chodíte; (ona) ráda chodí;

ad 3) Cieszę się, że jest taka sytuacja, jaka jest

Rodzaj męski:
- (já) jsem rád, že ...; (ty) jsi/seš rád, že ...; (on) je rád, že ...;
- (my) jsme rádi, že ...; (vy) jste rádi, že ...; (oni) jsou rádi, že ...;

Rodzaj żeński:
- (já) jsem ráda, že ...; (ty) jsi/seš ráda, že ...; (ona) je ráda, že ...;
- (my) jsme rády, že ...; (vy) jste rády, že ...; (ony) jsou rády, že ...;

Rodzaj nijaki:
- (já) jsem rádo, že ...; (ty) jsi/seš rádo, že ...; (ono) je rádo, že ...;
- (my) jsme ráda, že ...; (vy) jste ráda, že ...; (ona) jsou ráda, že ...;

---

4) Líbit se
(PL: podobać się)

CS: Líbí se mi kdo, co.
=
PL: Podoba mi się kto, co.

ad 4 vs. ad 1 !:

Lubię dostawczaki PL = Mám rád dodávky CS

vs.

Líbí se mi dodávky CS = Podobają mi się dostawczaki PL

---

5) Podobat se = být podobný
(PL: być podobny)

CS:
Brouk je podobný Kadlomobilu a Tatře 97.
Porsche se podobá Brouku.
Twingo je podobné jako Beskid.

=

PL:
Garbus jest podobny do Kadlomobilu i Tatry 97.
Porsche jest podobne do Garbusa.
Twingo jest podobne do Beskidu.

ad 4 + ad 5:
W angielskim i w polskim są bardzo podobne wyrażenia dla dwu różnych znaczeń:

PL: podobny do ~ podoba się
EN: like ~ like

Chyba dlatego że ludziom często podoba się ten/to,
kto/co jest do nich podobny/e.

Natomiast w czeskim używamy całkowicie innych zformulowań:

Božena je podobná Heleně
= Božena se podobá Heleně
= Božena je podobná jako Helena
(PL: jest podobna)

vs.

Líbí se mi Zuzana.
(PL: podoba mi się)

Jet/jezdit čím vs. na čem vs. s čím

Tue, 16 Jan 2024 23:01:10 +0100

16. 01. 2024: Jet/jezdit čím vs. na čem vs. s čím

Jet / jezdit...

---

1)

- autem
- vlakem
- autobusem
- tramvají

- kým / čím
- uvnitř, v karoserii

---

2)

- na koni
- na motorce (PL: na motorze)
- na kole (PL: na rowerze / rowerem; "kým čím" zde česky nelze! Nesedí se uvnitř! Sedí se na kole.)

- na kom / na čem
- nahoře, na tom, zvenku

Dříve se říkalo "na traktoru".
Jako dávné heslo v PL: "kobiety na traktory"
Traktory kdysi neměly kabinu, tak se jezdilo na traktoru;
dnešní traktory mají kabinu / karoserii / střechu, tak už to tak říci nelze;
traktorista už dnes sedí v traktoru, už ne na něm.

---

3)

- s traktorem
- s kamionem, s tirákem (PL: z tirem)
- s kombajnem

- s kým / s čím
- Hlavní je v té situaci ten traktor, kamion, kombajn... Řidič je tam obsluha daného vozidla/stroje.

---

ad 1 vs. ad 3)
Kým čím vs. s kým čím:

a)
Do cíle se potřebuje dostat ten člověk, vozidlo ho veze, aby se tam ten člověk dostal.
Vozidlo (PL: pojazd) slouží jako dopravní prostředek (PL: środek transportu) pro toho člověka:

autem, autobusem, vlakem, ...

Teoreticky lze říci i "traktorem" (bez "s"), pokud např. někdo pojede traktorem do divadla nebo na nákup, a ten traktor použil pro svoji dopravu.
Ale i tam asi ze zvyku řekneme spíše "s traktorem".
Ale pokud ten stroj / to vozidlo bude sloužit jako dopravní prostředek pro toho člověka, tak by varianta "Přijel traktorem." bez "s" byla možná.

b)
Na daném místě je potřebný ten stroj (PL: maszyna) / to vozidlo.
Traktor nebo kombajn, který vykonává práci;
kamion nebo autobus, který veze náklad nebo cestující.
Řidič je tam proto, aby ten stroj fungoval a udělal, co je potřeba.

Řidič je tam pro ten stroj / pro to vozidlo;
není tam proto, že by si jel něco zařídit (PL: załatwić, zapewnić).

Čili:

Jezdí autobusem (tramvají)
=
Do práce / školy / k doktorovi / na nákup jezdí autobusem (tramvají).

vs.

Jezdí s autobusem (s tramvají)
=
Pracuje jako řidič autobusu (tramvaje).

Jezdí s traktorem, s autobusem, s kamionem, s tramvají
=
pracuje jako řidič

Autobus:
- 1 člověk jede s autobusem (se "s") – řidič
- 40 lidí jede autobusem (bez "s") – cestující

---

4)

Matka jde s kočárkem; jde s taškami.
Dítě jede v kočárku.

Czeska klawiatura, polskie litery. Česká klávesnice: polské znaky, programování.

Tue, 09 Jan 2024 00:04:42 +0100

09. 01. 2024: Czeska klawiatura, polskie litery. Česká klávesnice: polské znaky, programování.

Character map / layout of English QWERTY and Czech QWERTZ keyboard at Windows operation system.
Czech characters, Polish characters and programming at Czech keyboard on Windows.

Czeska klawiatura, polskie znaki, polskie znaczki, polskie litery, polskie literki na czeskie klawiaturze. Mapa czeskiej klawiatury. Programowanie na czeskiej klawiaturze.

Česká klávesnice, mapa znaků, rozložení české klávesnice ve Windows.
Polské znaky. Srbochorvatské znaky. Programování a kódování v PHP, HTML, JS, CSS, SQL, ... na české klávesnici.

------------------------------
------------------------------

Vizte obrázky a odkazy na pdf soubory pod článkem.

Proszę zajrzeć na obrazki i na linki na pdf pliki pod artykułem.

See images and links to pdf files under the article.

------------------------------
------------------------------

Plaintext copy from pdf / jpg files:

---

© Martin Adámek, www.adamek.cz, Náchod/Meziměstí, Czechia, 2024

---

Character map / layout of English QWERTY and Czech QWERTZ keyboard at Windows operation system
EN (ENG) vs. CS (CES): Alt + Shift (Ctrl + Shift)
Alt Gr (alternative graphics) = right Alt ~ Ctrl + Alt
Some SW can have some shortcuts defined at Ctrl+Alt+... or at Alt Gr+... (Alt Gr + L = lowercase, ...)

---

Czeskie znaki na czeskiej klawiaturze:
1. Jako pierwszy klawisz ˇ/´ (obok backspace), jakby "+"/"=" na EN klawiaturze: z shiftem haczek, bez shiftu kreska. Potem wszystkie klawisze puścić.
2. Później potrzebna literka (shift wg potrzeby, normalnie dla dużej literki).

---

Polskie znaki na czeskiej klawiaturze:
ę, ą Alt Gr + 6, później litera "e"/"a"
ż, Ż Alt Gr + 8, później litera "z"/"Z" (tam, gdzie jest na na EN / PL_programisty klawiaturze "Y" )
ź, ś, ć, ń, ó Normalna kreska jak dla czeskich znaków á, é, í, ó, ú, ý, znaczy jakby "=" na EN klawiaturze (bez shiftu), i później potrzebna literka
ł, Ł Jeden nacisk "K"/"L" przez Alt Gr, jeżeli właśnie nie koliduje to z skrótem klawiaturowym w konkretnym oprogramowaniu

---

PL; PHP, HTML, JS, ...; normal life:

---

EN CS
Shift } (
] )
Alt Gr, Ctrl+Alt » ×

---

Default position of fingers
F

---

~ ° ! 1 @ 2 # 3 $ 4 % 5 ^ 6 & 7 * 8 ( 9 ) 0 _ % + ˇ
` ; 1 + 2 ě 3 š 4 č 5 ř 6 ž 7 ý 8 á 9 í 0 é - = = ´ Backspace
¡ ~ ² ˇ ³ ^ ¤ ˘ € ° ¼ ˛ ½ ` ¾ · ‘ ´ ’ ˝ ¥ ¨ × ¸
Q W E R T Y Z U I O P { / } ( | '
Tab [ ú ] ) \ ¨
ä \ å | é € ® þ ü ú í ó ö « ÷ » × ¬ ¤
A S D F G H J K L : " " !
Caps Lock ; ů ' § Enter
á ß đ ð Đ [ ] ł ø Ł ¶ $ ´ ß
Z Y X C V B N M < ? > : ? _
Shift , , . . / - Shift
æ # © & @ { ñ } µ ç < > ¿ *

Ciężarowa kolej linowa

Sat, 06 Jan 2024 20:31:06 +0100

06. 01. 2024: Ciężarowa kolej linowa

Ciekawostka z czeskiego realioznawstwa:

Ciężarowa kolej linowa

Transportuje wapień z kopalni/żwirowni w Karkonoszach,
ma długość ponad 8 km, co znaczy, że podobno chodzi o najdłuższą kolej linową w środkowej Europie.

Prowadzi na trasie Černý Důl – Kunčice nad Labem.

I ponieważ materiał transportuje z góry, natomiast do góry jeżdżą puste wózki, to ta kolej linowa potrzebuje napęd tylko żeby wyruszyć, i potem już odwrotnie produkuje elektrzynę.

Kolej linowa została wyprodukowana przez firmę Transporta Chrudim, w latach 1959 – 1963.

Te informacje mam z czeskiej FB strony "Kabinet kuriozit":
https://www.facebook.com/kabinetcoolkuriozit
Link na konkretny post jest pod tym artykułem.

(Witrina www.kabinetkuriozit.eu, jednak w czasie publikacji tego artykułu tam artykułu na temat tej koleji linowej nie ma.)

Tą kolej linową można widzieć z kilka dróg, które krzyżuje.
Największa z nich, to droga pierwszej klasy I/14 na odcinku Trutnov – Vrchlabí, bliżej do Vrchlabí;
konkretnie na odcinku Čistá v Krkonoších – Lánov:

50.6131639N, 15.6877542E

https://mapy.cz/s/makopofeju
https://mapy.cz/turisticka?pano=1&pid=86289130&newest=1&yaw=2.122&fov=0.453&pitch=-0.045&x=15.6856374&y=50.6141584&z=14

https://www.google.com/maps/@50.6136838,15.6866275,3a,75y,94.99h,101.99t/data=!3m6!1e1!3m4!1szF-_IhR-iXYKT52gU6pAwg!2e0!7i16384!8i8192!5m1!1e4?entry=ttu

Dobrze widoczna jest ta kolej z mniejszej drogi tuż obok:

50.6098936N, 15.6841317E
https://mapy.cz/s/mamoracumo

Cała trasa na mapie turystycznej:

https://openstreetmap.cz/#map=13/50.6023/15.6641&layers=d

Wikipedia:
https://cs.wikipedia.org/wiki/Lanov%C3%A1_dr%C3%A1ha_%C4%8Cern%C3%BD_D%C5%AFl_%E2%80%93_Kun%C4%8Dice_nad_Labem

Zdjęcie z Wikimedia:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vrchlab%C3%AD,_Czech_Republic_-_panoramio_(9).jpg
Lánov – Kovársko, pohled na Černou Horu; nákladní lanovka Černý Důl – Kunčice n. L.
ariannesmidt

+ jako podgląd własne wycięcie z tego zdjęcia

Mluvil jsem = Mówiłem

Tue, 12 Dec 2023 14:07:46 +0100

12. 12. 2023: Mluvil jsem = Mówiłem

Czas przeszły czasowników w językach czeskim i polskim; i nie tylko w nich.

------

Bardzo mi się podoba rozmaitość i równocześnie systemowość, z jaką słowiańskie języki wyrażają w przeszłym czasie informację, że chodzi o pierwszą osobę (ja):

1) Czeska gramatyka:

a) Oryginał po czesku:

"Mluvil jsem"

b) Czeska gramatyka, dosłowne przetłumaczenie do polskiego:

"Mówił jestem"

2) Polska gramatyka:

"Mówiłem"

W polskim więc można widać, że pomocny czasownik "jestem" został zaintegrowanym jako koncówka do głównego czasowniku.

3) Krasnolud Sheldon Skaggs w Sapkowskiego książce o wiedźminie (w polskim oryginałe):

"Jam mówił"

Konkretne cytacje z książki:
"Jam pod Sodden był" Krasnolud
= "Ja pod Sodden byłem" PL
~ "Ja pod Sodden był jestem" CS gramatyka, PL słownictwo
= "Já jsem u Sodden(u?) byl" CS

"Jam (...) stał tam" Krasnolud
= "Ja tam stałem" PL"
~ "Ja tam stał jestem" CS gramatyka, PL słownictwo
= "Já jsem tam stál" CS

4) Rosyjska i ukraińska gramatyka, dosłowne przetłumaczenie do polskiego:

"Ja mówił"

------

We wszystkich wspomnianych językach wychodzimy z kształtu dla 3. osoby:
- oddzielnie w liczbie pojedynczej
– CS: on mluvil, ona mluvila, ono mluvilo
- oddzielnie w liczbie mnogej
– CS: oni mluvili, ony mluvily, ona mluvila

I potem do tego w jakiś sposób, wg zwyczajów w konkretnym języku
(lub dialekcie, w zależności od czasu (historia) i przestrzeni (może zwłasza gdzieś przy granicach)),
dołączymy informację, że nie chodzi o "on"/"ona"/"on", ale albo o "já", albo o "ty",
znaczy informację, że nie chodzi o "oni"/"ony"/"ona", ale albo o "my", albo o "vy".

Pokazuję to tutaj konkretnie na czasowniku "mówić", ale działa to generalnie dla wszystkich czasowników;
pokazuję tutaj cały ten system pod aspektem gramatyki, nie chodzi mi o konkretny czasownik.

Listę wszystkich kształtów podaję pod koniec tego artykułu.

------

Przechodząc do czeskiego dla Polaków:

---

a) Tylko jedno "-m"

Polak mówiący po czesku powinien pilnować się, że by nie mówił dwa razy "-m".

Czasami słyszę od uczniów w r. męskim "mluvilem jsem" i w r. żeńskim "mluvilam jsem", co nie jest dobrze,
dlatego że tam jest i czeskie "jsem", i polska resztka po "jestem" ("-em"/"-am"), więc jest to mieszanka obu gramatyk.

Poprawnie jest CS:
- "mluvil jsem"
- "mluvila jsem"

Podstawa jest jak z kształtu on/ona,
i do tego dodajemy "jsem" CS = "jestem" PL, które wyrazi "já".

Skoro to jakby polskie "jestem" (znaczy konkretnie czeskie "jsem") mówimy całe,
to nie mówimy tej polskiej resztki po "jestem" jako końcówkę głównego czasownika ("-em"/"-am").

Bardzo mi się te polskie końcówki "-em" i "-am" w języku polskim podobają,
już od pierwszego momentu, kiedy nam o nich nauczycielka polskiego jakichś 20 lat temu powiedziała,
uważam to rozwiązanie za ładne i efektywne, za eleganckie i sensowne (systemowe),
jednak do czeskiego te końcówki nie pasują i trzeba ich w czeskim unikać :)

---

b) Pozycja "jsem" w zdaniu

Pomocny czasownik "jsem", wyrażający informację "to ja" przy głównym czasowniku w czasie przeszłym
chce być zawsze drugi w zdaniu!
I chce to mocniej i od "se"/"si", i od "tě"/"ti"/"ho"/...

Przykład poprawnej kolejności:

"Představil jsem si tě na jeho místě."
= "Wyobraziłem cie sobie na jego miejscu."
"1.Představil 2.jsem 3.si 4.tě na jeho místě."

I "jsem"
i "si"
i "tě"
chcą być każdy na drugiej pozycji.

Ale "si"/"se"
ma pierwszeństwo przed "tě"/"ti"/"ho"...,
czym czeski różni się od polskiego,
w którym, jak wydaje 2.mi 3.się (jak 2.se 3.mi zdá), jest to odwrotnie.

I "jsem" wyrażający pierwszą osobę (ja) dla czasowniku w czasie przeszłym
ma pierwszeństwo przed wszystkimi.

---

c) Tak to działa generalnie

Cały ten punkt "b" (i właśnie generalnie cały artykuł) dotyczy kształtów:

- (já) "jsem" – jak pokazałem w punkcie b
- (ty) "jsi"

- (my) "jsme"
- (vy) "jste"

Znaczy, nie wiem akurat, jak ma to Sapkowskiego krasnolud Sheldon,
jednak co do czeskiego i co do ukraińskiego z rosyjskim do działa generalnie.

Ha – znalazłem coś!:
"Boście (...) pilnowali! – odpalił Sheldon Skaggs"

"Boście pilnowali" Krasnolud
= "Bo pilnowaliście" PL
~ "Bo pilnowali jesteście" CS gramatyka, PL słownictwo
= "Protože jste hlídali" CS

Przyznaję, że nie wiem, na ile ten Sapkowskiego krasnolud korzysta z starego polskiego, ew. z jakiegoś dialektu,
po prostu z jakiejś wersji polskiego, która gdzieś w czasie i przestrzeni istnieła lub istnieje,
lub na ile to jest jakaś Sapkowskiego kreatywność.
Jednak bardzo mi się to podoba jako przykład, że:
- "-m" znaczy "ja" ("jestem")
- "-ście" znaczy "wy" ("jesteście"),
niezależnie od tego, do czego się akurat przyklei.

---

d) Ty jsi, ty's. (Nie "seš").
(Ta część dotyczy tylko kształtu "ty")

Dla informacji "ty" w czeskim można użyć kształt pomocnego czasowniku »jsi« albo jego skrót »'s«.
Tak jak w angielskim skraca się "I am" na "I'm" lub "has" na »'s«. Zgrubsza taka sama zasada.

Ale!
Nie można w takiej sytuacji użyć kształtu "seš"!

Kształt "seš" CS = "jesteś" PL możemy użyć tylko w przypadku,
że czasownik "být" CS = "być" PL używamy jako główny,
i tylko w czasie terazniejszym:

- "Seš doma?"
- "Seš první."
(Potocznie; normalnie i biegle używane.)

Poprawnie jest też:
- "Jsi doma?"
- "Jsi první."
(To brzmi lekko formalnie, ale nie za bardzo.)

Natomiast w czasie przeszłym już znów nie możemy z "seš" zkorzystać, i musimy powiedzieć:
- "Byl jsi doma?", "Byl's doma?"; "Ty's byl doma?"
- "Byl jsi první.", "Byl's první."; "Ty's byl první."

To dlatego, że:

główny czasownik "být" CS = "być"* PL
będzie tutaj w osobie trzeciej **

i osoba (ty) będzie wyrażona przez pomocny czasownik.

- Głowny czasownik:
"byl" (jako powyżej "Mówił")

- Pomocny czasownik:
"jsi" (jako "ty")

*
(jako nachodzić się na jakimś miejscu lub w jakimś stanie; ew. w innym kontekscie też istnieć)

**
(tak jak we wszystkich powyżej podanych językach / dialektach
z wyjątkiem polskiego, który zintegrował pomocny czasownik do końcówek czasowniku głównego
)

---

e) "Já nevěděl!" – RU/UA gramatyka w potocznym czeskim
(Ta część dotyczy tylko kształtów "já" i "my" – 1. osoba)

Rosyjską i ukraińską gramatykę możemy czasami słyszeć też w czeskim od rodowitych Czechów:

"Já zapomněl!" CS
= "Zapomněl jsem" CS
= "Já jsem zapomněl" CS
= "(Ja) zapomniałem" PL

Znaczy, że wyjątkowo zkorzystamy z słowa "já" zamiast słowa "jsem".
Jakby "ja zapomniał" zamiast "zapomniałem", przetłumacząc to dosłownie do polskiego.

Trudno mi zdefinować, kiedy się ta forma przyda, kiedy ją wypada użyć.
Między innym w takim nagłym zoryentowaniu się jak w tym przykładzie, który podałem powyżej, ale nie tylko.

Może być też np.:

"Já nevěděl (!)" CS
= "Nevěděl jsem" CS
= "Já jsem nevěděl" CS
= "(Ja) nie wiedziałem" PL
Np. jeżeli się ta osoba denerwuje, tłumacząc, czemu coś sie (nie) zdarzyło.
Z takim jakby domyślnym "przecież !!!".
Ale nie tylko. Mogą być też inne sytuacje.

Generalnie – polecam tą formę w czeskim znać jako pasywną wiedzę, że by ją zrozumieć, jak z niej ktoś inny zkorzysta;
i raczej polecałbym z niej aktywnie nie korzystać, dlatego że w większości przypadków brzmiało by to po czesku dziwnie, i trzeba mieć wyczucie, kiedy to akurat wyjątkowo pasuje.

I tutaj w tym punkcie "e)", z tą rosyjsko-ukraińską gramatyką zaimplementowaną do potocznego czeskiego, chodzi tylko i wyłącznie o osobę pierwszą:
- przedewszystkim "já zapomněl", "já nevěděl"
- ew. też "my zapomněli", "my nevěděli"

Zdecydowanie jednak nie "ty" ani "vy",
bo tam by brak czasowniku »jsi« / »'s« albo »jste« znaczył,
że już chodzi raczej o ukraiński lub rosyjski, to już by nie był język czeski.

Generalnie, jak doradziłem powyżej:

Polecam tego raczej w czeskim nie używać.

Tylko być gotów zrozumieć, jak to powie ktoś inny.
Czy już Czech; czy już np. po czesku mówiący Ukrainiec, dla którego jest ta część czeskiej gramatyki trudniejsza i mniej naturalna niż dla Polaka.

(Skoro w polskim jest końcówka "-em" jako pamiątka na czasownik "jestem", znaczy prawie jak po czesku;
natomiast dla ucznia z Ukrainy, który jest przyzwyczajony mówić "ja", jest to w czeskim z tym czasownikiem "jsem" całkowicie inny kosmos.)

------

Ciekawostka pod koniec
I pomocny dowód, że nie kłamię :)

Powyżej opisałem, że polskie "mówiłem", to skrót z "mówił jestem"
(choćby wg mojej obserwacji układów gramatycznych w czeskim i terazniejszym polskim; nie studując historii polskiej gramatyki).

Można po tym widzieć bardzo jasny ślad:

Polskie czasowniki w kształcie "ty" w czasie terazniejszym prawie wszystkie kończą się na "-sz":
- chodzisz, mówisz, masz, znasz, czytasz, ...

Jednak jest wyjątek:
- jesteś

Tam akurat jest pod koniec "-ś".

I to same "-ś"
(choćby wg mojego głębokiego przekonania akurat to same),
jego ślad, zgodnie z czeskim systemem, jak pokazałem wyżej,
widzimy wyraźnie w końcówkach wszystkich polskich czasowników
w czasie przeszłym drugiej osoby liczby pojedynczej (ty):
- chodziłeś, mówiłeś, miałeś, znałeś, czytałeś, ...
- byłeś

Po prostu, skrót z "jesteś" :)

------

I na sam koniec powyżej obiecane przykłady w czeskim, dla wszystkich kształtów:

---

Wszystkie kształty po czesku – rodzaj męski (mužský rod):

Mluvil jsem
Mluvil jsi (Mluvil's) (nie można użyć "seš")
Mluvil

Mluvili jsme
Mluvili jste
Mluvili

Korzystając też z zaimku, albo dodając byle co innego na początek,
musimy utrzymać kolejność, że jsem/jsi/jsme/jste chce być drugie:

Já jsem mluvil
Ty jsi mluvil (Ty's mluvil)
On mluvil

My jsme mluvili
Vy jste mluvili
Oni mluvili

Albo:

Ráno jsem mluvil
Ráno jsi mluvil ("Mluvil's ráno"; ew. też "Ráno's mluvil", "Ty's ráno mluvil...")
Ráno mluvil

Ráno jsme mluvili
Ráno jste mluvili
Ráno mluvili

---

Wszystkie kształty po czesku – rodzaj żeński (ženský rod):

Mluvila jsem
Mluvila jsi (Mluvila's) (nie można użyć "seš")
Mluvila

Mluvily jsme
Mluvily jste
Mluvily

Korzystając też z zaimku, albo dodając byle co innego na początek,
musimy utrzymać kolejność, że jsem/jsi/jsme/jste chce być drugie:

Já jsem mluvila
Ty jsi mluvila (Ty's mluvila)
Ona mluvila

My jsme mluvily
Vy jste mluvily
Ony mluvily

Albo:

Ráno jsem mluvila
Ráno jsi mluvila ("Mluvila's ráno"; ew. też "Ráno's mluvila", "Ty's ráno mluvila...")
Ráno mluvila

Ráno jsme mluvily
Ráno jste mluvily
Ráno mluvily

---

Wszystkie kształty po czesku – rodzaj nijaki (střední rod):

Mluvilo jsem
Mluvilo jsi (Mluvilo's) (nie można użyć "seš")
Mluvilo

Mluvila jsme
Mluvila jste
Mluvila

(
Pokazuję tutaj w liczbie mnogej poprawne końcówki rodzaju nijakiego,
z których w praktyce w języku mówionym prawie nikt nie korzysta.

W języku mówionym potocznie powiemy raczej "Města stály", chociaż poprawnie było by "Města stála";
i tak samo teoretycznie dla ich kstałtu "my" (stály jsme) i "vy" (stály jste),
chociaż tych akurat nie używa się w praktyce za często.

To dotyczy też przykładów poniżej.
)

Korzystając też z zaimku, albo dodając byle co innego na początek,
musimy utrzymać kolejność, że jsem/jsi/jsme/jste chce być drugie:

Já jsem mluvilo
Ty jsi mluvilo (Ty's mluvilo)
Ono mluvilo

My jsme mluvila
Vy jste mluvila
ona mluvila

Albo:

Ráno jsem mluvilo
Ráno jsi mluvilo ("Mluvilo's ráno"; ew. też "Ráno's mluvilo", "Ty's ráno mluvilo...")
Ráno mluvilo

Ráno jsme mluvila
Ráno jste mluvila
Ráno mluvila

Úmysl vs. umysł

Wed, 29 Nov 2023 21:40:38 +0100

29. 11. 2023: Úmysl vs. umysł

úmysl, záměr, cíl, plán CS
intencja, zamiar, cel, plan PL

vs.

myšlení, mysl CS
umysł PL

exaktní myšlení CS
scisły umysł PL

myšlení, mentalita, způsob myšlení CS
sposób myślenia PL

Łączyć, żegnać, zgadzać się

Mon, 27 Nov 2023 21:55:50 +0100

27. 11. 2023: Łączyć, żegnać, zgadzać się

odpojit, rozpojit; odpojení, rozpojení CS
=
odłączyć, rozłączyć; odłączenie, rozłączenie PL

rozloučit se; rozloučení CS
=
pożegnać się; pożegnanie PL

loučit se; loučení CS
=
żegnać się; żegnanie PL

(po)žehnat; požehnání CS
=
(po)błogosławić; pobłogosławienie PL

požehnání CS
1) od kněze, od faráře
2) od otce, od rodičů – souhlas, původně se svatbou
3) dnes někdy hovorově/literárně přeneseně i od šéfa, od úřadu, od jakékoliv autority – souhlas s čímkoliv

Historicky to dává smysl:
Když někdo vyrážel do světa nebo když se dcera vdávala,
tak dotyčný dostal od rodičů požehnání, což byl primárně souhlas, ale v důsledku i rozloučení.
(Chodziło w ten moment o zgodę, ale konsekwentnie też o pożegnanie.)

---

souhlas CS
zgoda PL

souhlasit CS
- zgodzić się PL
- zgadzać się PL

zgodnie z PL
- v souladu s kým čím CS
- podle koho čeho CS

zgodnie z/jak PL
= shodně s/jako CS

zgoda PL
- souhlas CS
- shoda, soulad CS (shodný názor; shoda výrobku s dokumentací nebo homologací/atestem)

---

łącznąść; połączenie PL
spojení CS

połączyć PL
spojit CS

łączyć PL
spojovat CS

wykłuczyć PL
vyloučit CS

vylučovat CS
- wykluczać (uważać za niemożliwe) PL
- wyłączać (wyganiać z grupy) PL
- wydzielać (biologicznie) PL

výhradní, exkluzivní, výlučný (smlouva, zastoupení) CS
wyłączny PL

Zamyka się istotne czesko-polskie źródło plików

Mon, 27 Nov 2023 16:26:10 +0100

27. 11. 2023: Zamyka się istotne czesko-polskie źródło plików

Nowość z czesko-polskiej części internetu – pilna dla niektórych użytkowników:

Serwis internetowy ulozto.cz = uloz.to = zachowajto.pl
jak najwyraźniej przegrał od lat trwającą walkę z przepisami,
i 30. 11. 2023 kończy swoje działanie w postaci, w jakiej go większość jego użytkowników rozumie i używa.

Jeżeli w ostatnich cca 10 latach ktoś w Czechach szukał do pobrania jakiś serial, film, album muzyczny, piosenkę jako plik multimedialny (lub archiwum więcej plików) do pobrania, to szukał właśnie tam.
W ostatnim czasie ten serwis robił jakieś zmiany (outsourcował wyszukiwanie na inne serwisy) i wdrażał ograniczenia (wyłączył polecanie podobnych plików, jak np. następnych odcinków serialu lub filmu), że by się jakoś zmieścił między nowe paragrafy.

Jednak teraz już ten serwis przegrał, zrezygnował,
i od 1 grudnia 2023 będzie służył tylko dla back-upu własnych danych,
bez możliwości udostępniania tych danych innym użytkownikom, nawet za pomocą podania linku (id pliku).

Dla Czechów i Polaków to znaczy, że za większe dziesiątki godzin zniknie niesamowita baza serialów, filmów i muzyki nie tylko w ich czeskich i polskich wersjach i nie tylko czeskiego lub polskiego pochodzenia.
Dużo z nich jest unikalnych i nie można zdobyć ich jako plik gdzie indziej, w żaden sposób – czy już nielegalny czy legalny (w tym płatny).

Tutaj nie chodzi tylko o zamknięcie istotnego bezpłatnego źródła plików do pobrania (o specyficznym charakterze tego środowiska co do spraw prawnych, autorskich, itp.),
tutaj chodzi też o zamknięcie jedynnego jakiegokolwiek źrodła dla mnóstwa konkretnych materiałów, danych; nie tylko multimedialnych, ale też pdf i innych.

Dużo ciekawych rzeczy (starszych, mniej popularnych, mniej znanych, wzacnych, ...) po prostu nie będzie można dostać nigdzie i w żaden sposób.

Jeżeli więc ktoś ma zamiar pobrać dla siebie jakieś dane (pliki komputerowe) z serwisu uloz.to udostępnione tam dla niego lub ogólnie dla kogokolwiek przez kogoś,
czy już w celach studium języka czy w innych celach,
to ma czas do tego czwartku (do końca listopada 2023),
i potem skończy się bardzo specyficzna epoka w czeskiej historii co do dostępu do plików.

Se, sebe, się, siebie; si, sobě, sobie

Thu, 23 Nov 2023 20:58:14 +0100

23. 11. 2023: Se, sebe, się, siebie; si, sobě, sobie

4. pád – akuzativ – biernik
Vidí koho/co:

CS
0. se, sebe
1. mě, mne
2. tě, tebe

PL
0. sie, siebie
1. mnie, mnie
2. cie, ciebie

3. pád – dativ – celownik
Dá to komu/čemu:

CS
0. si, sobě
1. mi, mně
2. ti, tobě

PL
0. sobie, sobie
1. mi, mnie
2. ci, tobie

---
---

Krátký tvar:
2. pozice ve větě

Dlouhý tvar:
Akcent na toto zájmeno, na konci věty

---

Adam:
Vidím tě na fotce.
Widzę cie na zdjęciu.

Božena:
Ne, já tam vidím tebe.
Nie, ja tam widzę ciebie.

---

Cyril:
Vidím se na fotce.
Widzę się na zdjęciu.

David:
Ne, já tam vidím sebe.
Nie, ja tam widzę siebie.

---
---

Tvary zájmena "já" v dlouhých tvarech "mne" a "mně" v češtině
používáme i na druhé pozici, bez akcentu, místo krátkých "mě" a "mi":

Zná mě dlouho.
=
Zná mne dlouho.

Dá mi to zítra.
=
Dá mně to zítra.

Tvar "mne" zní formálněji než "mě";
tvar "mě" je hovorovější.

---
---

Pokud se u sebe sejdou např. "si" a "tě",
tak "se" nebo "si" má na druhé pozici ve větě přednost.

Zájmeno mě,tě,mi,ti,mu,ho,... musí ustoupit na třetí pozici:

"Představuji si tě v té funkci."
- "si" je 2.
- "tě" je 3.

"Zdá se mi, že je tu něco špatně."
- "se" je 2.
- "mi" je 3.
To je asi opačně než v polštině, kde asi bude "Wydaje mi się",
pozice "mi" vs. "się" tam asi bude opačně než v češtině.

"Ozvu se mu zítra"
- "se" má přednost před "mu",
proto "mu" muselo ustoupit na třetí pozici, stejně jako v předchozích příkladech.

---
---

Tvar "mě" (koho, co) je něco jiného než "mně" (komu, čemu)!
Ale výslovnost je stejná, a proto si tyto dva fatálně odlišné tvary pletou i mnozí rodilí Češi s magisterským vzděláním.

---
---

Toto téma zájmenen "se" vs. "si" už jsem asi několikrát zpracoval a asi ještě několikrát zpracuji,
ale je to velice důležité téma, které mnoha Polákům dělá v češtině problémy,
takže když mne napadne nějaký další způsob, jak jejich správné použití ukázat, vidím smysl v tom, abych to téma už poněkolikáté opakovaně zpracoval.

Věřím, že na samém začátku tohoto článku je možné vysledovat analogie mezi různými zájmeny i mezi češtinou a polštinou:
- se/sebe jako tě/tebe CS
- se/sebe jako się/siebie PL
- se/sebe jako cie/ciebie PL

Mieć za uszami vs. mít za ušima; kostra

Sun, 12 Nov 2023 14:44:52 +0100

12. 11. 2023: Mieć za uszami vs. mít za ušima; kostra

"mieć za uszami", "nie mieć czystego sumienia" PL
=
"nemít čisté svědomí",
"mít špatné svědomí", "míst černé svědomí",
"mít něco na svědomí", "mít něco na triku" CS (raczej coś większego);
"mít škraloup" CS (to jeżeli już się o tym wie i już za to ukarano; z przeszłości)

vs.

"mít za ušima", "být mazaný" CS
(dawniej "všemi mastmi mazaný", ale to już jest taki literacki archaismus)
=
"być sprytny", "być inteligentny" PL;
czasami trochę też "być skubaniec" PL (ale nie koniecznie niegatywnie)

---

Podobny idiom:

"kostlivec ve skříni" CS
=
"trup w szafie", "szkielet w szafie" PL

---

Podstawowe znaczenie słów użytych w powyżej podanych idiomach:

škraloup CS
– tłusta gęsta warstwa, która się zrobi na mleku, jeżeli przez jakiś czas stoi w kubku

triko CS = tričko CS
= koszulka PL, T-shirt

kostlivec, kostra CS
=
kościotrup, szkielet CS

(na)mazat CS
=
(po)smarować PL
(i chleb, i urządzenie)

"Kdo maže, ten jede" CS
Pierwotnie to przysłowie dotyczyło smarowania kół powozów,
później też całkowicie mechanicznych części nowoczesnych pojazdów,
dziś używano też w sensu korupcji, gdzie "podmáznout" CS = "przekupić", "dać łapówkę" PL.

---

W technologii:

kostra, skelet CS
=
szkielet PL

skelet samonosné karoserie CS
=
szkielet nadwozia samonośnego PL

---

W elektrotechnice:

ukostření, kostra CS

Podłączenie do szkieletu urządzenia jako jednego bieguna elektrycznego.
Częsta przyczyna usterek w elektroinstalacji pojazdu :)
Zazwyczaj biegun ujemny (minus); w latach 50 XX wieku próbowany był (przynajmniej w Szkodzie) biegun dodatni (plus), bo teoretycznie powinno to zwołnić korozję nadwozia (chyba coś na podstawie elektrolizy), jednak w latach 60. powrócono do bieguna ujemnego (minusa) na kostrze.
Szkoda Octavia combi (ta od Octavii z lat 50. XX wieku; wersja combi produkowana od 1961 r.) ma w swojej pierwotnej wersji biegun dodatni (plus) na kostrze, jak wtedy eksperymentowano, natomiast jej facelift wersja z 1969 r. z deską rozdzielczą zgrubsza jak z Š 1000 MB i z tylnymi lampami z Š 100 ma już biegun ujemny (minus) na kostrze.

uzemnění, zem CS
=
uziemienie PL
=
GND, ground EN
=
⏚ Unicode

Szkoda historia 1. – powstanie fabryki samochodów Škoda

Sat, 28 Oct 2023 23:45:37 +0200

28. 10. 2023: Szkoda historia 1. – powstanie fabryki samochodów Škoda

Ten tekst jest jeszcze nieskończony koncept, jednak już można zajrzeć mi tutaj pod ręce.

# Księgarz, rower i czeszczyzna

Na początku był rower. Rower, który kupił w 1894 r. księgarz Václav Klement.
Z powodu usterki roweru napisał Václav Klement do czeskiej filii niemieckiego producenta owego roweru pismo z prośbą o naprawę.
Mówimy tutaj o końcu XIX. wieku, o czasie, kiedy Czechy były już prawie trzy wieki pod austriacką okupacją, często używał się niemiecki język, i nawet niektórzy Czesi nie mieli idealnych relacji z czeskim językiem.
Václav Klement jednak do czeskiego działu niemieckiego producenta roweru napisał po czesku. I dostał z tego czeskiego biura odpowiedź, że aby mu odpowiedzieli, to powinien im napisać w dla nich zrozumiałym języku. Znaczy po niemiecku.

# Rowery Slavia. Laurin & Klement.

Na podstawie tego się księgarz Václav Klement zdenerwował, połączył siły z ślusarzem, który nazywał się Václav Laurin, i zaczęli się zajmować produkcją i naprawą rowerów.
Działalność ta zaczęła się w 1895 r. w miejscowości Mladá Boleslav, w Środkowych Czechach, dziesiątki kilometrów na północny wschód od Pragi.
Swoje rowery nazwali patriotyczną marką "Slavia", wskazującą do tego, że chodzi o słowiańskie produkty.

W 1896 r. założyli spółkę, którą nazwali "Laurin & Klement".
Zazwyczaj tą nazwę w praktyce potocznie czytamy po prostu [Laurin Klement], bez "a" na środku.

Skoro Klement miał doświadczenie z sprzedażą książek, natomiast Laurin z sprawami mechanicznymi, to w ich społecznym działaniu Klement zajmował się marketingiem, handlem i podobnymi tematami, natomiast Laurin opiekował się technologią, konstrukcją i produkcją.

// Wnioski historyczne, nie tylko z tego przypadku:
// Irytując klienta przedsiębiorca ryzykuje, że właśnie wytwarza sobie konkurenta.

# Motocykle

W 1899 r. wyprodukowała fabryka swój pierwszy motocykl. Laurin & Klement Typ 1.
Chociaż Laurin z Klementem inspirowali się w Francji, nawet stamtąd sobie w tym celu jedną sztukę motoroweru lub motocykla sprowadzili, to sami zrobili bardzo ważną zmianę:

Francuski motorower lub motocykl miał silnik nad przednim kołem. Co było rozwiązanie bardzo proste pod aspektem konstrukcji, jednak nie za bardzo idealne w sensie bezpieczeństwa jazdy, z powodu niedobrego środku ciężkości.
Laurin z Klementem zaś przemieścili silnik z grubsza do miejsca, gdzie go w przypadku motocyklów z silnikiem spalinowym oczekujemy do dziś. Do wnętrza ramy roweru.
Taki motorower lub motocykl miał znacznie lepsze właściwości jezdne, przede wszystkim bezpieczeństwo jazdy.

Francuski producent motocyklów, którego produktem się Laurin i Klement zainspirowali, się ich poprawką natychmiast zainspirował.

Motocykle szybko zostały głównymi produktami marki.
Fabryka rowerów zmieniła się więc na fabrykę motoryzacyjną.

Na razie produkowała motocykle.
Do tematu samochodów od Laurina i Klementa z Boleslavi wrócę niżej.
Teraz zajrzemy, jak to z pierwszym automobilem wyglądało u przyszłej konkurencji, o dwie lata wcześniej, 250 km na południowy wschód:

# Notatka na marginesie: Inna droga do produkcji samochodów (Kopřivnice, 1897 r.)

Krótki skok na północ Moraw i o cca 2 lata z powrotem; spojrzenie na przyszłą konkurencję:

Druga bardzo ważna (pod kątem długości istnienia fabryki/marki i produkcji samochodów) czeska marka samochodów, Tatra, z miasta "Kopřivnice" (jakby miasto pokrzyw), na początku pod nazwą "Nesselsdorfer Wagenbau-Fabriks-Gesselschaft A. G.", z skrótem "NW", została fabryką samochodową też naturalnym rozwojem, ale z innego kierunku.
Jej założyciel Ignác Šustala (1822 – 1891) w podbeskidzkiej miejscowości Kopřivnice pierwotnie produkował kocze / powozy. I dodając do nich silnik wyprodukowała po jego śmierci jego firma w 1897 r. pojazd "NW Präsident", dziś zazwyczaj podawany jako pierwszy automobil (wy)produkowany na terenie dzisiejszej Republiki Czeskiej; dzisiaj często nazywany też niedokładnie np. "Tatra Prezident" lub podobnie.

Nazwę Tatra dostały produkty z Kopřivnice i później też fabryka w czasie między światowymi wojnami, dlatego że niemiecka nazwa NW nie pasowała do nowej sytuacji politycznej, i jej czeskie tłumaczenie też się jakoś nie podobało.
Nowa nazwa, używana do dziś, Tatra, pochodzi z faktu, że terenowe ciężarówki z Kopřivnice sprawdziły się między innym w Tatrach, znaczy w górach na Słowacji, gdzie miały możliwość pokazać, co potrafią.

O z grubsza 100 lat później nazwa "Prezident" lub "Präsident" używana dla limitowanych edycji lub luksusowych wersji nowoczesnych pojazdów Tatra. Coś z zasady podobnego dowiemy się poniżej też w związku z Škodą, Laurinem i Klementem.

Obie te fabryki samochodów, i NW (później Tatra) w Kopřivnici i L&K (później Škoda) w Mladé Boleslavi więc dotarły do produkcji samochodów bardzo logicznie i naturalnie, jednak każda w inny sposób, od innego rodzaju pojazdów niezmotoryzowanych. NW Kopřivnice od powozów, L&K Mladá Boleslav od rowerów.

I teraz z powrotem do Młodej Boleslavi i do głównego tematu artykułu:

# Samochody Laurin & Klement

Rok 1905 przyniósł do Młodej Boleslavi pierwszy samochód marki L&K.
"L&K" = "Laurin & Klement"; pozwolę sobie tutaj na ten skrót, zresztą jest w pisemnej formie powszechnie używany.

Dziś nazywamy ten pierwszy automobil z Boleslavi najczęściej jako "Laurin & Klement Voiturette".
Jednak poprawnie wtedy nazywał się "Laurin & Klement A".

Słowo "Voiturette", które się nam dziś z tym pierwszym bolesławskim autem kojarzy jako jego nowa nazwa własna (już od parę dziesiątek lat),
znaczy po francusku z grubsza coś jak "samochodzik", "autko" lub "pojaździk".
Po prostu małe auto lub mały pojazd. Dwuosobowy.
Chodziło więc tak naprawdę generalnie o nazwę rodzaju nadwozia.

# Laurin & Klement i język francuski: Historia technicznego j. czeskiego

Inspiracja dla technicznej konstrukcji pierwszego motocykla L&K i nazwa kategorii nadwozia pierwszego auta L&K, to nie wszystkie ślady Francji w Młodej Boleslavi.

Język czeski konsekwentnie odróżnia dwie nazwy dla dwie technicznie absolutnie inne rzeczy, które w języku polskim obie nazywają się wspólnym słowem "kierownica":

Masowa większość rowerów, motocyklów, skuterów (skuterów i normalnych, i śnieżnych i wodnych), mniejszych quadów i innych pojazdów ma rurę o dwu końcach, która po czesku nazywa się "řidítka".
"Ta" řídítka, jakby "te" PL, "one" PL, rodzaj nijaki, liczba mnoga. Co do morfologii (końcówek) językowo schematycznie z grubsza jak "ta města" CS ("te miasta" PL) lub "ta auta" CS ("te auta" PL).

Konkurencyjny pierwszy samochód na terenie dzisiejszych Czech, NW Präsident, z miejscowości Kopřivnice, gdzie dziś produkowane są samochody Tatra,
miał dla kierowania jeszcze też z grubsza to samo jak motocykl, znaczy po czesku "řidítka".

Natomiast samochód z Boleslavi, typ A, Voiturette, miał już tą okrągłą rzecz, którą na razie jeszcze (r. 2023) możemy uważać za normalną kierownicę samochodową
(jestem przyzwyczajony do aut z ostatniej czwartej XX. wieku, przede wszystkim niemieckich i czeskich lub czechosłowackich, bez jakichś tam nowoczesnych ekstrawagancji).
Po czesku nazywamy taką okrągłą kierownicę samochodową "volant".
Ten volant. Rod mužský neživotný, rodzaj męski nieżywotny (męskorzeczowy).
Liczba pojedyncza, jeżeli chodzi o jedną sztukę. Bo chodzi o jedno kółko, nie o dwa końce.

"Volant", to normalne czeskie słowo... jak się masowej większości Czechów wydaje już prawie od urodzenia.
Jednak parę lat temu zorientowałem się, że chodzi tak naprawdę o słowo francuskie.
Chociaż to dla mnie była niedawno nowa informacja, nie zaskoczyła mnie jakoś ekstremalnie, właśnie w kontekście zwykłego używania francuskiego słowa "voiturette" w związku z pierwszym bolesławskim samochodem.
Trzy lata temu na temat tej dla mnie wtedy nowości napisałem te dwa artykuły:
https://www.adamek.cz/pl/czeski/blog/?blogpost=29 (po polsku; raczej dla Polaków)
https://www.adamek.cz/blog/?blogpost=31 (po czesku; raczej dla Czechów; zwięźle; nie chodzi o tłumaczenie polskiej wersji)

Znaczenie czeskiego słowa "volant" jest więc inne niż znaczenie polskiego słowa "wolant", które do czeskiego ma najbliżej w znaczeniu dotyczącego pilotowania samolotu.

Jeżeli chodzi o polski "wolant" PL, poprzez który pilot pilotuje samolot,
ten po czesku nazywa się wpośród laickiej publiczności ogólnie potocznie i nie zupełnie poprawnie "knipl" (rodzaj męski; prawdopodobnie z niemieckiego "Steuerknüppel"),
natomiast ogólnie poprawnie fachowo jest to raczej "řídicí páka" (rodzaj żeński; "páka" CS = "korba", "dźwignia" PL),
i w przypadku odpowiednego kształtu, dokładnie jak polski "wolant", przy kształcie z grubsza jak literka "W", można też po czesku powiedzieć "berany", wiadomo dlaczego (kształt rogów barana), liczba mnoga, bo tutaj znów chodzi o dwie końcówki.

W czeskim, z grubsza tak samo jak fonetycznie w polskim, mamy też potoczne słowo "šofér" CS. Też w znaczeniu "kierowca" PL, tak samo jak polskie słowo "szofer" PL.
Z francuskiego "chauffeur".

Jednak uwaga, chociaż polskie słowo "szoferka" PL oznacza kabinę ciężarówki, zaświadczenie zawodowe kierowcy lub kobietę kierowcę,
to czeskie słowo "šoférka" CS, jeżeli by się gdzieś pojawiło, znaczyło by tylko i wyłącznie "řidička" CS, znaczy "kobieta szofer" PL.

Kabina ciężarówki, to po prostu "kabina" CS, slangowo ew. też "bouda", przy czym wyrażenie "jít přes boudu" CS znaczy "dachować" PL.
Prawo jazdy, to: "řidičský průkaz", "ŘP", "řidičák", "papíry" CS.
Zaświadczenie zawodowe dla zawodowych kierowców ciężarówek i autobusów, które jest obowiązkowe w miarę świeżo (z grubsza jakoś koło 20 lat), to nazywa się "profesní průkaz", slangowo potocznie zaś "profesák".

# Sprzedaż firmy: Škoda (1925 r.)

W czasie, który w Czechach nazywamy "První republika", znaczy z grubsza w czasie, który Polacy nazywają "Druga republika", skoro Polska jest z tymi rzeczpospolitymi trochę do przodu, no po prostu między wojnami światowymi
(Notatka dla późniejszych czytelników w przyszłości: Na razie znamy i nazywamy tylko pierwsze dwie wojny światowe.),
nastąpił moment, kiedy spółka Laurin & Klement potrzebowała większe możliwości finansowe.
Przynajmniej wg opinii Václava Klementa, który zajmował się handlem i związanymi sprawami, powiedzmy administracyjno-finansowymi,
podczas tego gdy Václav Laurin zajmował się raczej sprawami technicznymi, konstrukcyjnymi i produkcyjnymi.

Od dawna znam raczej tą wersję, że Václav Klement, ten od handlu, wyjechał do Pilzna na rozmowy z firmą Škoda, i wrócił z tym, że tam firmę L&K (całą) sprzedał.
I że z tego byli niezadowoleni wszyscy w fabryce, w tym z Václavem Laurinem, tym współzałożycielem i współwłaścicielem, który zajmował się sprawami technicznymi.
Podobno nie cieszyli się, że ich Klement sprzedał.

Można jednak doczytać się też, że firmę L&K sprzedali oba założyciele wspólną decyzją.
Przyznaję, że w tym punkcie nie jestem pewien, jak to dokładnie było. Znaczy, mogło to być gdzieś na środku tych wersji, np. że Laurin nie całkowicie zadowolony podpisał, co Klement wynegocjował, ale to już jestem na poziomie hipotezy.

Fakty są takie, że firma Škoda (miejscowość: ta "Plzeň" CS = to "Pilzno" PL)
w 1925 r. kupiła firmę Laurin & Klement (Mladá Boleslav).

# Škoda = szkoda

I następnie też doszło do tego, co dziś nawet w Czechach czasami nazywamy po angielsku "rebranding":
Marka "Laurin & Klement" stopniowo znikła z świata.
Zastąpiła ją marka "Škoda".
To dotyczyło i firmy i jej produktów (samochodów).
Pojazdy przez jakiś czas niosły w swojej nazwie obie marki, że by się publiczność do nowej marki stopniowo przyzwyczaiła; tak, jak to znamy też z naszych czasów.

Samo czeskie słowo "škoda" z małym "š" znaczy dokładnie to samo, co polskie słowo "szkoda".

I też się z grubsza tak samo czyta! Nad tym "S" jest haczek, chodzi o "Š"!
Czytamy więc to z grubsza jak polskie [sz]. Jeżeli trochę się to prześlizgnie w kierunku polskiego [ś], nie szkodzi, bo my mamy w czeskim "š" [sz/ś] tylko jedno.
Wymowa czeskiego [š] jest gdzieś między wymowami polskich [sz] i [ś].
Ale chociaż klasyfikujemy go jako miękką spółgłoskę, to wymowa jest raczej bliższa do polskiego twardego [sz] niż do polskiego miękkiego [ś].
Więcej na ten temat w moim wstępnym video-wykładzie na temat (nie tylko) wymowy czeskiego:
https://www.adamek.cz/cestina-polsky/vyslovnost/
http://www.youtube.com/watch?v=S0FQrVRucYI

Wiem, że Czesi czytają polską nazwę marki opon "Dębica" jakby po angielsku [debika],
ale pomimo tego polecam i proszę czytać nazwę marki "Škoda" poprawnie [szkoda], i nie [skoda], jak się to zazwyczaj w Polsce dzieje.

# Emil Škoda i jego zakład

Skoro czeskie słowo "škoda" znaczy to samo, co polskie słowo "szkoda", to dlaczego więc taka nazwa dla firmy produkcyjnej?
Dlatego że chodzi o nazwisko byłego właściciela i głównej twarzy tej firmy. Ing. Emil Škoda po prostu miał takie nazwisko.

W 1859 r. hrabia Valdštejn założył w Pilźnie odlewnię i spółkę maszynową.
Tą fabrykę parę lat później kupił jej główny inżynier Emil Škoda, który zakład rozbudował i często jest podawany jako założyciel fabryki / spółki / marki,
chociaż trudno zdefiniować, czy założycielem był bardziej hrabia Valdštejn, lub Ing. Škoda.

Ing. Emil Škoda zmarł w 1900 r.
O 25 lat później jego firma z Pilzna kupiła fabrykę samochodów Laurin & Klement, przez co dała fabryce w Młodej Boleslavi nazwisko swojego dawnego właściciela.

# Pilzno: Bronie i duży transport elektryczny

Zakład Škody w Pilznie zajmował się generalnie przemysłem maszynowym, i np. w czasie przed drugą wojną światową produkował m. in. bronie palne – duże, dla fortyfikacji, która miała bronić czechosłowackie granice przeciwko hitlerowcom.

Jedna konkretna sztuka 4cm kanonu z Škody Pilzno, model 1936 r., została w 1938 r. zainstalowana koło Náchodu, by bronić drogę do Czechosłowacji z Niemiec, w bunkrze N-S 82 Březinka, skąd przez zrządzenie losu ten jeden konkretny kanon trafił aż do Norwegii, gdzie był zainstalowany aż do lat 90. XX. wieku, by tam w razie potrzeby bronić Norwegię.
Dopiero w latach 90. szedł ten kanon po z grubsza 60 latach na emeryturę, do depozytu muzealnego, o czym w 1999 r. dowiedzieli się członkowie Klubu wojennej historii Náchod, którzy bunkier Březinka zmienili w bardzo dobre muzeum,
następnie się im ten konkretny oryginalny kanon udało dzięki zrozumieniu i współpracy różnych podmiotów odzyskać, i w 2002 r. ta broń, ta konkretna sztuka z odpowiednim numerem seryjnym, uzupełniła ekspozycję historyczną w swoim oryginalnym bunkrze Březinka koło Náchodu, wracając tam po cca 64 latach. Ale to tylko taka perełka na margines.
Generalnie chciałem tutaj powiedzieć, że Szkoda Pilzno, to raczej nie auta, to generalnie przemysł mechaniczny, i zwłaszcza przed drugą wojną światową bronie.

W czasie po drugiej wojnie światowej, i w sumie można powiedzieć do dziś, kojarzy się Škoda Plzeň lub zakłady Škoda jej dotyczące, choć znajdujące się w innych miejscowościach, najczęściej z produkcją elektrycznych lokomotyw, tramwajów (tramwaje od lat 90. XX. wieku) i trolejbusów.
Generalnie co duże i elektryczne, ale nie tylko.

Dziś z nazwą Škoda kojarzą się przede wszystkim dwie różne firmy/marki z podobną nazwą:
- Škoda Auto (Mladá Boleslav (siedziba); Volkswagen Group; produkcja samochodów osobowych; kontynuacja tradycji marki Laurin & Klement)
- Škoda Transportation (Plzeň; produkcja pojazdów dla komunikacji miejskiej oraz dla kolei, z akcentem na napęd elektryczny) + różne jej spółki córki.

Nazwisko Škody używają też inne spółki z różnych dziedzin przemysłu, które dawniej lub później jakoś kontynuowały część tradycji Škody Pilzno. Chodzi m.in. o produkcję agregatów dla przemysłu energetycznego.
Historia jest złożona, od dawna nie chodzi o jedną spółkę, pierwotny podmiot od dawna nie istnieje, i nowych podmiotów, które mają jakiś związek historyczny z pierwotną Škodą Plzeň, jest wiele.

Škoda Pilzno więc generalnie robiła coś innego niż samochody. I przez cały czas jest to inny zakład, marka i fabryka niż Škoda Mladá Boleslav.
Tylko w tym 1925 r. fabryka w Boleslavi dostała się do rąk Škody Pilzno, i w ten sposób też otrzymała nazwisko Emila Škody, i też przeprowadzały się biura zarządu i dział konstrukcji.
To jest wszystko, co te dwie marki łączy. Po upaństwowieniu / nacjonalizacji czeskiego przemysłu po 1948 r. znów chodziło o różne podmioty, od siebie niezależne. W Boleslavi produkowano samochody, w Pilznie m.in. duże elektryczne środki transportu lub inne maszyny.

W latach 90. XX. wieku Škoda Elcar Ejpovice (koło Pilzna) i fabryka samochodów i zwłaszcza ciężarówek Tatra Kopřivnice wyprodukowały niewielką liczbę małych aut dostawczych Škoda Beta / Tatra Beta, przy czym niektóre były napędzane elektrycznym silnikiem Škoda Plzeň.
Tutaj więc chodzi o samochody, które mają w nazwie "Škoda", ale ta nazwa dotarła do nich bezpośrednio z Pilzna, nie przez Mladou Boleslav.

Oprócz tego w Szkodzie Ejpovice powstało parę sztuk elektrycznych wersji boleslavskich samochodów Škoda Favorit i jego dostawczej wersji Škoda Pick-up,
gdzie łączy się podstawowy pojazd Škoda Mladá Boleslav i elektryczny napęd Škoda Ejpovice, przy czym Ejpovice łączy z Pilznem i bardzo mała odłegłość na mapie i branża elektromobilna.
W tym przypadku więc jeden produkt pochodzi od dwu różnych niezależnych spółek, które przez przypadek mają obie w nazwie "Škoda", jednak w tym czasie już z grubsza przez pół wieku nie chodziło o wspólną markę, dyrekcję, zakład, itp.
Natomiast genetyczna relacja spółek Škoda Ejpovice i Škoda Plzeň jest wyraźnie widoczna – też są to różne spółki, ale chodzi o pokrewny przemysł w prawie tym samym miejscu, więc o kontynuację tradycji przemysłu elektro-maszynowego w Pilznie.

Tyle mała dygresja z Boleslavi do Pilzna, że by z grubsza wyjaśnić,
kto tą fabrykę w Mladé Boleslavi od Laurina i Klementa w 1925 r. kupił, kto jej dał nową nazwę, czym się ten zakład Škoda zajmował.

I że z tą kupioną fabryką samochodów w Boleslavi właśnie niczego konkretnego raczej nie robił, znaczy w sensie jakiejś większej wewnętrznej współpracy między zakładami Pilzno i Boleslav. Chodziło raczej nadal o niezależne zakłady.
Fabryka samochodów była w nowych rękach też pod dobrą opieką, rozwijała się i działała, przebiegał bardzo dobry rozwój i fabryki i jej produktów.
Ale chciałem powiedzieć, że nowa nazwa tylko formalnie oznaczała nowego właściciela, nie jakiegoś większego łączenia szeregu produktów obu spółek.

# Škoda Mladá Boleslav

Wracajmy więc teraz do głównego tematu tego artykułu, którym jest pierwsza część historii produkcji pojazdów w Młodej Boleslavi.
Teraz już pod nową marką "Škoda".

Tą historię chcę podzielić do przynajmniej dwu artykułów. I jako granicę tych artykułów użyję nie moment sprzedaży fabryki i zmiany marki, ale dopiero koniec drugiej wojny światowej.
Dla tego artykułu, dla tej pierwszej części, zostaję mi już tylko parę rzeczy, które chce powiedzieć na temat produkcji samochodów Škoda do r. 1945:

# Kadlomobil, Tatra 97, Garbus i Hrdličkowie

W czasie kryzysu światowego po 1929 r. Ing. Karel Hrdlička, szukając w Szkodzie Mladá Boleslav rozwiązania na tani prosty samochód, był fanem nietypowego konceptu pojazdu z silnikiem z tylu i napędem na tylną oś (który w Škodzie zwyciężył dopiero w latach 60.),
podczas tego gdy standardem był silnik z przodu, wał kardana i napęd na tylną oś.

W 1932 r. powstał więc prototyp samochodu Škoda 932, który w fabryce dostał nieformalną nazwę "Kadlomobil".
Dlatego że mały Karel, to potocznie może być "Karlík", co fonetycznie zmieniło się dawniej na "Kadlík" lub "Kadlik". Ale dziś (2023) już jest ta wersja z "d" archaiczna. Więc, skoro Ing. Hrdlička miał na imie Karel, to jego wizja dostała w firmie nazwę "Kadlomobil".

Prototyp "Kadlomobil" z 1932 r. z okrągłym przodem i z silnikiem chłodzonym przez powietrze znajdującym się za tylną osią niestety nie trafił do produkcji seryjnej.
Podobno z tego powodu, że zdaniem kogoś, kto o tym decydował, był tak brzydki, że by go nikt nie chciał kupić.

O z grubsza sześć lat później, w 1938 r., w Niemczach zaczęła się produkcja ludowego ("Volks-") pojazdu ("Wagen") Volkswagen; później, jak nazwa "Volkswagen" zaczęła oznaczać markę i szereg produktów, zwanego "Typ 1"; dziś znanego raczej jako Käfer (DE), Beetle (EN), Brouk (CS), Garbus (PL); zaprojektowanego przez Ferdinanda Porsche.
Miał taką samą koncepcję techniczną: Czterocylindrowy silnik, płaski (bokser), chłodzony powietrzem, znajdujący się za tylną osią.
Miał bardzo podobny kształt nadwozia, zwłaszcza z przodu. Nawet można powiedzieć, że sam przód jest wizualnie prawie identyczny.
VW Garbus był produkowany przez 65 lat i dawno przed końcem produkcji zdobył rekord jako samochód z historycznie światowo największą liczbą wyprodukowanych sztuk.
O sześć lat starsza Škoda Kadlomobil z 1932 r., choć do niego bardzo podobna pod wielu względami i choć wcześniejsza, niestety tej okazji nie dostała.

Słynny VW Garbus z 1938 r. jest zresztą podobny też aerodynamicznemu bardzo nowoczesnemu i kierunek trendu wskazującemu czechosłowackiemu pojazdu Tatra 97, z Kopřivnice, z 1937 r.
Tatra w tej sprawie pozwała Volkswagen; proces sądowy był w 1939 r. przerwany z powodu niemieckiej okupacji Czech i Moraw; po drugiej wojnie światowej został proces sądowy znów otworzony, i w 1961 r. Volkswagen zapłacił Tatrze odszkodowanie, dlatego że bardzo mocna inspiracja Garbusa przez Tatrę została potwierdzoną.

Wracając do boleslavskiego Kadlomobilu, znaczy raczej do Karla Hrdličky:
Nazwisko "Hrdlička" jest z Škodą Mladá Boleslav połączone na więcej sposobów.
Z Ing. Karlem Hrdličkou (1888 – 1979) kojarzy się właśnie opisany Kadlomobil.
Jego syn, konstruktor Ing. Petr Hrdlička, CSc. (* 1934) nazywany jest ojcem samochodu Škoda Favorit, nowoczesnego i bardzo dobrej jakości pojazdu z napędem na przednie koła, produkowanego od końca 80. lat XX. wieku, którego cechy docenił w latach 90. też Volkswagen, decydując, że spółka, którą VW kupi, wybierając z kilka możliwości, będzie właśnie Škoda. Bo ten jej Favorit jest niezły, mówiąc po polsku.
I z konstrukcją samochodów Škoda, konkretnie ich agregatów, połączył swoje życie zawodowe też syn Petra Hrdličky (znaczy wnuk Karla Hrdličky i brat Szkody Favorit).
To nazwisko, znaczy konkretnie ta rodzina, więc towarzyszy historii produkcji samochodów Škoda przez ładne dziesiątki lat, z jakimiś tam przerwami.
(Takich rodzin może być bardzo prawdopodobnie więcej, skoro taka fabryka jest w swoim regionie istotnym pracodawcą, jednak akurat ta rodzina jest w środowisku fanów historii motoryzacji publicznie znana.)

Ten tekst jest jeszcze w fazie opracowywania.

# Popular

1933 – 1946

Ważny w kontekście powojennej produkcji Škody. Pierwszy model nowej koncepcji, zainspirowanej Tatrą – podwozie:

Centralna rama (rura szkieletowa),
(zamiast klasycznej ramy krzyżowej lub podłużnicowej)
obniżająca masę własną pojazdu, koncepcja jak już wcześniej używana w przypadku samochodów Tatra z Kopřivnice.

W Szkodzie używana do lat 60., znaczy w przypadku pojazdów Škoda Octavia Combi i większej Š 1202 STW ("station wagon", [stejšn], to też combi, starszą nazwą) z silnikiem z przodu jeszcze na początku lat 70. XX. wieku,
skoro nowoczesne Szkody z lat 60 – 80. miały z tylu silnik, i nie miejsce dla bagażu lub ładunku.

Škoda Octavia z 1959 r. nazywała się Octavia z tego powodu, że licząc od Populara jako pierwszego modelu tej koncepcji Octavia była ósmym modelem Škody z centralną ramą i niezależnym zawieszeniem kół (półosami).

Licząc te modele, będzie to chyba (?):
1. Škoda Popular
2. Š 1101 "Tudor"
3. Š 1102 "Tudor"
4. Š 1200 "Sedan"
5. Š 1201 "Sedan"
6. Š 440 i 445 "Spartak",
7. Š 450
8. Octavia

Jego czterocylindrowy silnik, to początek całej linii silników, w sensu podstawowego projektu i koncepcji, produkowanych przez z grubsza 60 lat, licząc w to nowsze wersje.
Pojemność silnika cca 0,9 i 1,0 l w przypadku Popularu, i aż 1,5 l cca od połowy lat 80. w przypadku dostawczych aut TAZ 1500 (lekko nowsza wersja samochodu Škoda 1203).
Silniki takie jak w Škodzie 1203, produkowanej od końca lat 60., służyły i służą też w pompach strażackich i w wózkach widłowych.

# Porsche & RSO

# bombardování

# Felicia L&K;
limitovaná edice; jako -line u Favorita, ale luxusnější
100 let výročí
1996? (1995?)
později další L&K – nejluxusnější výbavy (podobně jako [prezident] u Tatry)

2. część, po drugiej wojnie światowej:
Mniej kto był kto i kto kupił kogo; więcej konkretne pojazdy i trochę też z nimi związana technologia lub koncept/konstrukcja i podejście.

Ten tekst jest jeszcze w fazie opracowywania.

Historie, historik, historický

Sat, 28 Oct 2023 16:40:30 +0200

28. 10. 2023: Historie, historik, historický

Że poprawna pisownia "i" vs. "y" w polskich vs. czeskich wersjach obcych słów jest bardzo ciekawym tematem, to wiem od dziesiątek lat.

Ale że pisze się po polsku "historia" z "-ri-",
natomiast "historyczny" z "-ry-",
to uważam za nieludzkie :)

Po czesku mamy to spoko:
historie, historik, historický

W j. czeskim, co prawda, może dla Polaka podobnie dziwnie wyglądać poprawna czeska pisownia "polytechnika" vs. "poliklinika" i "policie", jednak tam te łańcuchy tekstowe "poli-" vs. "poly-" mają różne znaczenia i pochodzą od różnych słów. Ten temat już zwięzłe opracowałem dwie lata temu:

https://www.adamek.cz/cestina-polsky/blog/?blogpost=7

Pracujou vs. dělaj

Thu, 26 Oct 2023 02:05:53 +0200

26. 10. 2023: Pracujou vs. dělaj

Koncovky (některé) sloves (některých)

Podstatou tohoto příspěvku jsou mj. nespisovné/hovorové koncovky!
Některé hovorové tvary mohou mít omezenou územní platnost!

Istotą tego przyczynku są m.in. niepoprawne/potoczne końcówki!
Niektóre potoczne kształty mogą dotyczyć tylko ograniczonegu terenu!

1)
Třetí slovesná třída
Trzecia klasa czasowników
(já: -ji/-ju; oni: -jí/-jou)

já – formálně -ji:
– kupuji, děkuji, pracuji, studuji, myji, kryji

já – neformálně -ju:
– kupuju, děkuju, pracuju, studuju, myju (hovorově: meju), kryju (hovorově: kreju)

oni – formálně -jí:
– kupují, děkují, pracují, studují, myjí, kryjí

oni – neformálně -jou:
– kupujou, děkujou, pracujou, studujou, myjou (hovorově: mejou), kryjou (hovorově: krejou)

vs.:

2)
Čtvrtá a pátá slovesná třída
Czwarta i piąta klasa czasowników
(já: -ím, -ám; oni: -í, -ejí / -ej, aj)

já -ím, -ám:
– prohlížím, rozumím,
– ležím, učím (se), (vy)půjčím (si), čistím, mluvím, prosím,
– dělám, dívám se, koukám (se), dávám, mám

oni – spisovně (poprawnie) -í nebo -í + -ejí:
– prohlížejí, prohlíží, rozumějí, rozumí,
– leží, učí (se), (vy)půjčí (si), čistí, mluví, prosí,
– dělají, dívají se, koukají (se), dávají, mají

oni – hovorově (potocznie) -ej, -aj:
– prohlížej, rozuměj,
– ležej, učej (se), (vy)půjčej (si), čistěj, mluvěj, prosej,
– dělaj, dívaj se, koukaj (se), dávaj, maj

Existují i další třídy sloves; toto je pouze ukázka tří tříd, které jsou zajímavé ve smyslu hovorových koncovek ve tvaru "oni".

Istnieją też inne klasy czasowników; to jest tylko pokaz trzech klas, które są ciekawe w sensie potocznych końcówek w kształcie "oni".

Moje mnemotechnická pomůcka s oficiálními vzory všech pěti slovesných tříd:
Moja mnemotechnika z oficjalnymi wzorami wszystkich pięciu klas czasowników:
https://www.adamek.cz/zlepsovaky/slovesne-tridy/

Datel / Dziecioł vs. fasáda / Elewacja

Sun, 15 Oct 2023 23:37:35 +0200

15. 10. 2023: Datel / Dziecioł vs. fasáda / Elewacja

Wczoraj spisałem swoją aktualną autentyczną przygodę z dzięciołem, najpierw po czesku,
i dziś ten krótki tekst z życia zdecydowałem się przetłumaczyć na polski.

I aby z tego moi czytelnicy blogu, odbiorcy RSS blogu i fani na FB coś mieli też pod względem nauki języka czeskiego,
zdecydowałem się zainspirować książkami, które pokazują obok siebie tą samą opowieść w dwu językach, w sposób zsynchronizowany, zawsze tą samą część obok jej ekwiwalentu.

I skoro tutaj (i na blogu i na FB) pracuję z jedną kolumną, nie z dwiema,
to zdecydowałem się napisać tutaj ten tekst w obu językach pod sobą, na zmianę, akapit po akapicie:
Po czesku – po polsku. Nieparzysty – parzysty.

Jest to też rozwiązanie przyjazne dla komórek z wąskim wyświetlaczem, ew. też dla bardzo niedowidzących czytelników korzystających z ekstremalnego zoomu.

---

Datel vs. fasáda
Dziecioł vs. Elewacja

Před nějakým časem nám datel (nebo něco s ním příbuzného) začal likvidovat polystyren na baráku.
Vysoko nad zemí, kam se nedá dostat.

Jakiś czas temu nam dziecioł (albo coś z nim pokrewnego) zaczął likwidować styropian na domu.
Wysoko nad ziemią, dokąd nie można się dostać.

Jak zobákem mlátí do zdi, tak to při nárazech zobáku do tvrdé zdi za polystyrenem dělá uvnitř domu strašný hluk.
Krom toho taky drolí polystyren na zem a ničí fasádu.

Jak dziobem wali w mur, to podczas uderzania dzioba do twardego muru za styropianem robi to w środku domu straszny hałas.
Oprócz tego też kruszy styropian na ziemię i niszczy fasadę.

Zpočátku stačilo se vyklonit z okna ve stejné zdi o patro níž, a odletěl.
Pak už bylo potřeba vyběhnout ven z baráku a o odlet ho požádat zvenku.
Pak už mu to začalo být jedno, protože pochopil, že se k němu nedostanu.

Na początku wystarczyło wychylić się z okna w tym samym murze o piętro niżej, i odleciał.
Potem już było trzeba wybiec z domu i o odlot go poprosić od zewnątrz.
Później już mu to zaczęło być obojętne, dlatego że zrozumiał, że się do niego nie dostanę.

Pokusy o strašení kočkou vystrašily spíš kočku než datla, protože ten datel je docela velký.

Próby o straszenie kotem wystraszyły raczej kota niż dzięcioła, dlatego że ten dzięcioł jest w miarę duży.

Zhruba v tu dobu datel vytěžil benefit z toho, že tu omítku likviduje na rohu domu, takže v určité omezené šířce (síla polystyrenu) má k dispozici prakticky neomezenou hloubku polystyrenu (šířka zdi za rohem).
A se svým úsilím pokročil tak, že už si v polystyrenu vytesal tak velký (hluboký) otvor, že se do něho celý vejde.

Z grubsza w tym czasie dzięcioł wycisnął benefit z tego, że tą elewację likwiduje na rogu domu, więc w pewnej ograniczonej szerokości (grubość styropianu) ma do dyspozycji praktycznie nieograniczoną głębokość styropianu (szerokość muru za rogiem).
I z swoim wysiłkiem uczynił taki postęp, że już sobie w styropianie wyciosał tak duży (głęboki) otwór, że się do niego cały zmieści.

Někdy tedy už potichu likviduje měkký polystyren, aniž by zobákem hlučně narážel do zdi.
Někdy je to tak, že při práci vidím, že za oknem začal pršet polystyren, a až za chvilku se ozve ta datlova zobáková sbíječka a její údery do tvrdé zdi.

Czasami więc już po cichu likwiduje miękki styropian, nie uderzając dziobem hałaśliwie w mur.
Czasami jest tak, że podczas pracy widzę, że za oknem zaczął padać styropian, i dopiero po chwili odezwie się ten dziobowy młot pneumatyczny dzięcioła i jego uderzenia w twardy mur.

Přemýšlel jsem, jak ho vyhnat, jak se k němu dostat,
a přišel jsem na to, že z jiného okna, za rohem, o patro výš, dosáhnu k místu dění dlouhou násadou.

Zastanawiałem się, jak go wygonić, jak się do niego dostać,
i wpadłem na to, że z innego okna, za rogiem, o piętro wyżej, dosięgnę do miejsca działania długim trzonkiem.

Jak datel spustil, tak jsem vyběhl nahoru, vyklonil jsem se z okna, vystrčil jsem ven násadu, a zaťukal jsem na zeď vedle té jeho díry.
Poprvé se zvědavě v sedě vyklonil za roh, aby zjistil, co to je; kouknul na mě;
já jsem na něho zasyčel (to mi tak samo naskočilo, protože ze zvířat v poslední době nejčastěji interaguji s kočkou, a datelsky neumím);
datel odletěl na strom, a cestou něco říkal. Nevím co přesně, ale asi se trochu rozčiloval.

Jak dziecioł zaczął, to wybiegłem do góry, wychyliłem się z okna, wystawiłem na zewnątrz trzonek, i zapukałem do muru obok tej jego dziury.
Pierwszy raz siedząc wychylił się ciekawsko za róg, żeby stwierdzić, co to jest; zerknął na mnie;
ja na niego zasyczałem (to mi jakoś samo naskoczyło, dlatego że z zwierząt w ostatnim czasie mam najczęściej interakcję z kotem, i po dzięciołsku nie umiem);
dzięcioł odleciał na drzewo, i w drodze coś mówił. Nie wiem co dokładnie, ale chyba trochę się irytował.

Uvědomil jsem si, že je to vlastně docela zajímavý souboj dvou dost odlišných soupeřů.
Já mám zhruba 100 kilo, dvě ruce, a k dispozici spoustu různé technologie, kterou jsem já osobně nevyrobil (žebřík – teoreticky, je to vysoko; násadu; příp. hadici a vodovod; ...).
On je malý, bez rukou a bez uměle vyrobeného vercajku, ale má jednak zobák, a hlavně křídla. A nohy, kterýma se na té zdi udrží dokonce i při těch rázech do zobáku. A taky se nebojí výšek.
V umělém sportu se proti sobě obvykle staví relativně podobní soupeři; tady ne.
Je to jako uspořádat závod z bodu A do bodu B volným stylem mezi čtyřkolkou a formulí a sledovat, jestli v cíli bude rychleji čtyřkolka zkratkou terénem, nebo formule oklikou po asfaltu.
Nebo jako souboj dvou zcela rozdílných postav v nějaké fantasy RPG hře.

Uświadomiłem sobie, że jest to właściwie w miarę ciekawy pojedynek dwu dosyć różnych przeciwników.
Ja mam z grubsza 100 kilo, dwie ręce, i do dyspozycji mnóstwo różnej technologii, której ja osobiście nie wyprodukowałem (drabina – teoretycznie, jest to wysoko; trzonek; ew. wąż i wodociąg; ...).
On jest mały, bez rąk i bez sztucznie wyprodukowanych narzędzi, ale ma po pierwsze dziób, i przede wszystkim skrzydła. I nogi, za pomocą których utrzyma się na tym murze nawet podczas tych uderzeń do dzioba. I oprócz tego nie boi się wysokości.
W sztucznym sporcie stawiano przeciwko sobie zazwyczaj stosunkowo podobnych rywali; tutaj nie.
Jest to jak zorganizować wyścig z punktu A do punktu B stylem dowolnym między quadem i formułą i obserwować, czy w celu będzie szybciej quad na skróty terenem, albo formuła okrężną drogą po asfalcie.
Albo jak pojedynek dwu zupełnie innych postaci w jakiejś fantasy RPG grze.

Teď jsme ve fázi, že se datel do demolice omítky pouští zhruba jednou denně,
já vyběhnu nahoru, zaťukám tyčí na fasádu vedle té jeho dutiny,
on odlétne na strom (rovnou po zaťukání, už se nevyklání a nekouká; už ví),
a znovu začne mlátit do naší zdi až druhý den.

Teraz jesteśmy w fazie, że się dzięcioł do demolki tynku bierze z grubsza jeden raz dziennie,
ja wybiegnę do góry, zapukam kijem do elewacji obok tego jego wydrążenia,
on odleci na drzewo (od razu po zapukaniu, już się nie wychyla i nie patrzy; już wie),
i znów zacznie walić w nasz mur dopiero na drugi dzień.

Dnes to bylo podobně – on nám začal mlátit do zdi (za oknem opět sněžil polystyren),
já jsem po schodech vyběhl nahoru, otevřel jsem okno,
a koncem násady jsem zaťukal na zeď vedle té jeho dutiny.

Dziś to było podobnie – on nam zaczął walić w mur (za oknem znowu śnieżył styropian),
ja po schodach wybiegłem do góry, otworzyłem okno,
i końcem trzonka zapukałem do muru obok tego jego wydrążenia.

Datel vyletěl z díry v naší fasádě a cestou na strom mi za letu strašně vynadal.
Datelsky ještě pořád neumím moc dobře, ale z kontextu jsem pochopil, že na mě křičel zhruba:
"Zbláznil ses? To přece není normální, mlátit někomu do baráku!"

Dzięcioł wyleciał z dziury w naszej elewacji i w drodze na drzewo mnie podczas lotu straszliwie zwymyślał.
Po dzięciołsku jeszcze nadal nie umiem zbyt dobrze, jednak z kontekstu zrozumiałem, że na mnie krzyczał z grubsza:
"Zwariowałeś? To przecież nie jest normalne, walić komuś w dom!"

---

Artykuł z całymi wersjami czeską i polską po sobie, do normalnego czytania,
całe teksty CS i PL po sobie jako całe bloki (nie akapit po akapicie na zmianę)
na moim blogu osobistym (prywatnym):

https://www.adamek.cz/pl/blog/?blogpost=247

"Zadem" a "naruby" - různé zábavné výrazy v češtině a v polštině

Wed, 06 Sep 2023 11:44:28 +0200

06. 09. 2023: "Zadem" a "naruby" – různé zábavné výrazy v češtině a v polštině

Některé Poláky fascinuje český výraz jet "zadem" (PL: dosłownie jakby jechać "tylem"; ale znaczy to raczej "od tyłu").
Protože jim to evokuje představu, jako by se celou cestu couvalo (to by bylo jet "pozadu"; a ještě máme také možnost jet "dozadu").
Ale "jet zadem" v češtině znamená jet po jiné než hlavní trase; jet po menší silnici, kde lze teoreticky očekávat nižší provoz.

---

Např. z Náchoda do Hradce Králové byly obvyklé dvě klasické trasy:

Po hlavní silnici přes Jaroměř,
po silnici 1. třídy (I/33; E67),
čili "po hlavní" nebo "přes (Českou) Skalici" nebo "přes Jaroměř";

anebo zadem přes Nové Město nad Metují,
většinu trasy po silnici 2. třídy (308),
čili "zadem" nebo "přes Nováč".

(Během let do možných tras mezi těmito městy vstoupily další možnosti a kombinace, ale to pro tento článek není podstatné.)

---

Osobně si myslím, že ten výraz vznikl ze vstupu zadem do budovy;
podle použití vchodu pro zaměstnance a dodavatele, náhradního vchodu, nikoliv hlavního.

---

Ekvivalentní polský výraz:
"boczna trasa" PL

---

Uwaga:

"po hlavní" = "po głównej"
"pohlavní" = "płciowy"

Ta spacja po przyimku więc jest naprawdę bardzo ważna :)

------
------

A co naopak fascinuje mne, co by Čecha, v polštině?

---

Jelikož polštinu aktivně používám už cca 20 let, a pasivně ji vnímám od dětství, cca 33 let,
jsem naprosto imunní vůči všem polským slovům, kterým se běžně smějí Češi, kteří polštinu nepoužívají.

Ano, mám na mysli např. polský ekvivalent českého slova "hledat". Tak ten mne nechává naprosto chladným, protože v polštině je to normální běžné slovo.

Emoce ve mně nebudí ani např. polské slovo "prasa",
což znamená česky "tisk" (ve smyslu "média" obecně; noviny a časopisy; nikoliv ve smyslu tisku z počítače) nebo "lis" CS, zkrátka "press" EN,
jakkoliv to českému uchu a oku připomíná spíše slovo "prase" CS ("świnia", "prosiak" PL).

Jsou to pro mne naprosto normální výrazy s jejich významem v jejich jazyce.

---

Je pravda, že když jsem nedávno zjistil, že v Polsku existuje restaurace, která se jmenuje "Leśne Źródło" PL,
tak mne to lehce pobavilo, protože především v psané podobě to vypadá skoro jako "Lesní žrádlo" CS = "Leśne Żarcie" PL,
jakkoliv vím, že to v překladu znamená "Lesní pramen" CS.
Poznámka pro Čechy: Můžete v tom správně vidět podobnost se slovem "zřídlo" CS.

V tomto případě mne to pobavilo především proto, že "Lesní žrádlo" by pro restauraci byl docela hezký a pro hosty asi i přitažlivý název :)
Notatka dla Polaków: Jakkolwiek jest to słowo "žrádlo" w czeskim ekspresywne tak samo jak słowo "żarcie" w polskim.

Takže mne zaujalo ne přímo to, že jde o zrádné slovo, protože těch mi rukama prošly už asi stovky nebo kolik vlastně;
ale to, že ten zdánlivý mylný překlad by v dané situaci také dával docela pěkný smysl (byť sémanticky zcela jiný; a mírně expresivní).

Tolik na ukázku jeden čerstvý (PL: świeży) příklad, který uvádím spíše proto, že jsem se s ním setkal nedávno, než že by byl tak důležitý.
Předpokládám, že dlouhodobě pro mne zajímavý nebude; je to běžný, logický a pro polštinu alespoň trochu ovládajícího člověka srozumitelný název.

---

Ale je jeden polský výraz, který mne fascinuje už několik let, a baví mne dodnes, když na něj narazím:

"rub" CS = "lewa strona" PL
"naruby", "na ruby" CS = "na lewą stronę" PL

Wyjaśnienie dla Polaków:
Chodzi mi tutaj o wnętrzną stronę odzieży,
to właśnie znaczy czeskie słowo "rub" CS.
Ew. to też może być tylna strona karty, negatywny aspekt jakiegoś zjawiska, itp.

Ujištění pro Čechy:
Ano, opravdu to doslovně znamená "levá strana" a "na levou stranu".

Fascinuje mne, že v kombinaci se základním významem slov "levý" a "pravý" má např. svetr v polštině v důsledku tohoto jevu:
- levou pravou stranu,
- pravou pravou stranu,
- levou levou stranu
- a pravou levou stranu.

Asi bych v polštině nechtěl hledat flek (CS také: "skvrnu"; PL: "plamę") na svetru podle slovního popisu :)

Když do toho vstoupí ještě to, že, jak časem muž zjistí, existuje "prawo" a "to drugie prawo"
(pro Čechy: "vpravo" a "to druhé vpravo")
(pro méně zkušené muže: "to druhé vpravo" = "vlevo"),
tak už se ve výsledku opravdu nedá dohledat, co kde je :D

------
------

Abych ještě uvedl souhrnný přehled slovní zásoby, jak je to s tím tiskem:

---

1) "tisk" CS
na počítači, fyzický tisk textu na papír
(Win: Ctrl+P; "print" EN)

= "druk" PL
(Vidíme zde podobnost s německým "Druck" DE.)

---

2) "tisk" CS
média (obecně organizace, novináři, vč. rádií, TV a webů),
noviny a časopisy (papírové produkty)

= "prasa" PL
(Vidíme zde podobnost s anglickým "press" EN i německým "Presse" DE.)

---

3) "lis" CS

= "prasa" PL
(Vidíme zde podobnost s anglickým "press" EN i německým "Presse" DE.)

Platí to i pro tiskařský lis, a asi i pro rotačku.

---

Ano, pokud si toho někdo nevšiml dříve, tak slovo "tisk" CS jako proces tisku písmen/barvy na papír,
potažmo jako noviny a časopisy,
potažmo jako média (novináři a jejich zaměstnavatelé a kolegové)
vychází z toho, že knihtisk začal knihařským lisem, kdy se ta písmena na papír opravdu přitiskla... aby se vytiskla.

Proto v češtině to slovo "tisk", v polštině to slovo "prasa" a v angličtině "press" pro tisk textu na papír je prakticky to stejné slovo, jako když se něco k něčemu přitiskne/přitlačí.

(Slovensky: "tlač" SK pro proces tisku i pro noviny a časopisy i pro média)

---

4) Těsnění a tlak nejen v technice

píst CS
= tłok PL

tlak CS
= ciśnienie PL

těsnění CS
= uszczelnienie PL; uszczelka PL

Podobně:

přetlak CS
= nadciśnienie PL

podtlak CS
= podciśnienie PL

tlačit CS
- pchać PL
- cisnąć PL
- przyciskać, naciskać PL

těsný CS
(dotěsněný; bez úniků, přesně doléhající)
= szczelny PL

Citron, citrón, výjimka, hasicí, ji vs. jí, ...

Sun, 03 Sep 2023 23:12:50 +0200

03. 09. 2023: Citron, citrón, výjimka, hasicí, ji vs. jí, ...

Citron, citrón; vagon, vagón;
výjimka, výjimečně;
hasicí přístroj, kropicí vůz;
ji vs. jí; ni vs. ní.

Aneb Délka samohlásek v některých slovech v češtině – případy obtížné i pro Čechy.

---

Vím, že pro mé polské studenty češtiny je obvykle velice obtížné slyšet a psát správně délku samohlásek.
Tedy rozlišovat krátké vs. dlouhé samohlásky.

Teď se podíváme na čtyři případy, kdy je volba správné délky samohlásky v češtině problém i pro typického rodilého Čecha.
Ano, i Češi někdy nevědí, která samohláska má být dlouhá, a která ne.

------

1) Dvě správné možnosti.

U některých samohlásek v některých slovech jsou povoleny obě varianty:

- citron, citrón;
- vagon, vagón;
- vitamin, vitamín;
- benzin, benzín;

Všechny tyto tvary jsou správně. V psané i mluvené formě.
Dvojí možný zápis krátké vs. dlouhé samohlásky se ve výše uvedených příkladech objevuje na konci cizího slova.

Ale ani tak to není pro Čechy úplně snadné, protože pokud je někdo pečlivý, chce psát správně a uvědomí si, že si zde není jistý,
tak se musí zamyslet nebo musí zjišťovat, zda poslední samohláska v některém z těchto slov má být dlouhá, nebo ne.

Pozor, tato možnost psát krátké nebo dlouhé samohlásky se netýká zdaleka všech cizích slov:

- Např. "kerosin" se musí psát s krátkým "i".
- Stejně tak "hormon" nebo "testosteron" se musí psát s krátkým "o".

Podrobnější informace naleznete např. na stránce https://prirucka.ujc.cas.cz/?slovo=citron ,
když dole kliknete na položku "3 Psaní samohlásek v zakončení přejatých slov"
(nemohu odkázat přímo na ty informace, zobrazují se javascriptem).

---

Následují zbývající tři případy.
V nich je povolena vždy jen jedna varianta
a Češi dělají v dlouhých samohláskách často chyby:

------

2) Záměna délky samohlásek u slova "výjimka" a příbuzných slov.

Správný zápis:
- výjimka, výjimečný, výjimečně

Češi v těchto třech slovech obvykle čtou (a často i píší) krátké "vy" a dlouhé "jí", což je špatně.

Teď už to víte, takže klidně můžete opravit rodilého mluvčího, když tu chybu udělá :)

(Znaczenie: wyjątek, wyjątkowy, wyjątkowo PL)

------

3) Prodlužování samohlásky "i" uvnitř přídavného jména na "í":

- "hasicí" = určený k hašení
(PL: przeznaczony do gasienia)

je něco jiného než:

- "hasící" = teď právě hasí
(PL: właśnie teraz gasi)

Obě ta slova jsou přídavná jména (adjektiva; PL: przymiotniki),
ale mají různý význam a nelze je zaměňovat.

Bohužel, mnoho Čechů tu koncovku "icí" prodlužuje na "ící", čímž mění význam sdělení.

Analogicky to platí např. a mj. (PL: np. i m.in.) pro tyto případy:

- hasicí přístroj
- kropicí vůz
- balicí papír
- školicí středisko
- holicí strojek

Tyto věci byly pro dané účely vyrobeny.
Proto mají v koncovce "-icí" to druhé "i" odzadu krátké.

Pokud někdo nebo něco danou činnost právě (PL: właśnie) provádí
nebo je to aktuální vlastnost nebo aktuální stav (nikoliv účel a smysl) té věci či toho člověka,
tak bude koncovka mít obě "í" dlouhá – "-ící":

- hrozící katastrofa – Katastrofa není určená k hrození, katastrofa teď právě hrozí.

- pěnící voda – Ta voda není určená k pěnění, ta voda si normálně teče řekou z hor do moře, nikdo od ní pěnění nepotřebuje a nevyžaduje, ale ona pod jezem pění, a tak je v tom místě pěnící.

- chodící, stojící, zuřící, běsnící, ...

Prodloužení na "-ící" se týká i všech výše uvedených slov jindy označujících účel, pokud jde o aktuální stav nebo činnost:

- hasící

Policista hasící měřicí přístroj dobře věděl, co dělá, zatímco policista hasící ubrus hasit vůbec neuměl.
= Policista, který hasil přístroj určený k měření, hasil dobře, ...

vs.:

Policista hasící ubrus hasicí přístroj předal hasičům.
= Ten policista, o němž jsme už mluvili, ten jak hasil ubrus, teď předal hasičům ten hasicí přístroj, o němž jsme už mluvili.

- balící
Pracovník balící zásilku (do balicího papíru) dostal informaci o změně objednávky.

Dovolím si citovat příklad přímo z příručky ÚJČ od hesla "hasicí":
- "Hasiči hasící požár obytného domu neměli dostatek vody ani hasicích přístrojů."

Ten, kdo teď hasí (nebo klidně i věc, která teď právě hasí), je "hasící".
Věc určená k hašení je "hasicí".

Určitě může nastat situace, kdy jsou správně obě varianty.
Když kropicí vůz teď právě kropí, tak je současně kropící.
Pak jsou správně oba zápisy, ale každý z nich znamená něco jiného; jen se sešly oba významy v jedné situaci.
Asi jako když je někdo modrý a moudrý současně (PL: niebieski/granatowy i równocześnie mądry), tak také to "u" můžeme a nemusíme napsat, ale jsou to různé významy.
Napadá mne třeba věta:
"Zaujal nás kropicí vůz kropící Masarykovo náměstí."

Takže teď už víme, že např. v názvu výrobku, místnosti, organizace apod. je u přídavného jména koncovka "-icí", nikoliv "-ící".

------

4) Zájmena "ji" vs. "jí", "ni" vs. "ní"
(jde o tvary zájmena "ona")

Tak toto je v češtině v prostředí rodilých mluvčích naprostá katastrofa.
Taková malá národní jazyková tragédie.

Úplně stejná jako psaní "mě" vs. "mně".

V tomto mnoho rodilých Čechů, vč. těch s magisterským vzděláním, dělá chyby.

Oba tyto případy se liší tím,
že rozdíl "ji" vs. "jí", "ni" vs. "ní" má být i slyšet ve zvukovém projevu,
zatímco "mě" se vyslovuje úplně stejně jako "mně".

Ale i u těch zájmen "ji" vs. "jí" a "ni" vs. "ní", kde by ten rozdíl měl být slyšet, Češi dělají často chyby i v psané podobě.

Ve všech těchto případech platí, že chybná délka samohlásky mění pád (PL: przypadek),
v důsledku tedy i význam, často velmi zásadně.

---

Já jako pomůcku používám zájmeno "ta":

1. Kdo, co:
Přišla ta žena; přišla ona.

2. Bez koho čeho:
Dotkl se té ženy; dotkl se jí.
Přišel bez té ženy; přišel bez ní.
("té": dlouhé "é" => "jí"/"ní" dlouhé "í")

3. Komu čemu:
Dám to té ženě; dám jí to.
Přišel k té ženě; přišel k ní.
("té": dlouhé "é" => "jí"/"ní" dlouhé "í")

4. Vidím koho co:
Má rád tu ženu; má ji rád.
O tu ženu ani pohledem nezavadil; nezavadil o ni pohledem.
("tu": krátké "u" => "ji"/"ni" krátké "i")

6. O kom čem:
Mluví o té ženě; mluví o ní.
("té": dlouhé "é" => "ní" dlouhé "í")

7. S kým čím:
Písek přeházel tou lopatou; přeházel ho jí.
Přišel s tou ženou; přišel s ní.
(dvojhláska "-ou" v podstatném jménu "žena" i v zájmenu "ta" => dlouhá samohláska "í" v zájmenu "ona")

"Ženu ani květinou neuhodíš":
4. Koho co: tu ženu, ji. Samotné "-u", krátké samohlásky v zájmenech.
7. Kým čím: tou květinou, jí. Dvojhláska "-ou", v zájmenech bude dlouhá samohláska.

---

A existuje i druhý způsob, jak u tvarů zájmena "ona" v jednotném čísle určit délku samohlásky:

- 4. pád má samohlásku krátkou:
– Viděl ji (tu ženu).
– Podíval se na ni (na tu ženu).

- Všechny ostatní pády zájmena "ona" od 2. do 7. včetně mají dlouhou samohlásku:
(kromě 5. pádu, ten není definován)
S ní, bez ní, o ní, ...

---

Zájmeno "ta" Češi slyší, píší a říkají dobře,
ale pro úplnost dodám, že délka v něm funguje velice podobně jako u zájmena "ona":

1. Je tady ta žena.
2. Přišel bez té ženy.
3. Dal to té ženě.
4. Vidí tu ženu. Kouká se na tu ženu.
6. Mluví o té ženě.
7. Přišel s tou ženou.

V sedmém pádu (s kým čím, instrumentál, PL: narzędnik) dlouhá samohláska není,
ale je zde dvojhláska "-ou".

------

Poznámka ze zákulisí tohoto příspěvku:

Chtěl jsem jenom bleskově napsat, jak to máme se slovy "vitamin"/"vitamín", "citron"/"citrón" a "vagon"/"vagón",
skoro jsem se až styděl, že umístím na blog tak stručný příspěvek,
ale pak jsem k tomu seznamu tří dvojic doplnil pár souvisejících informací,
a nějak se mi to vymklo z rukou :)

------

Foto:

0.
Kropící kropicí vůz Škoda 706 RT AKV
(dobový obrázek)

1.
Nekropící kropicí vůz Škoda 706 MT

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%C5%A0koda-706-MT-TSmV_Vrchlab%C3%AD-0548.jpg
Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported
Jiří Erben / Wikimedia
Škoda-706-MT-TSmV_Vrchlabí-0548.jpg
+ vlastní výřez (úprava kompozice)
+ vlastní rozmazání RZ

Hranolky: hranolek vs. hranolka (frytki PL)

Thu, 31 Aug 2023 23:02:02 +0200

31. 08. 2023: Hranolky: hranolek vs. hranolka (frytki PL)

Ústav pro jazyk český zlegalizoval hranolku!

---

Když si někdo koupí hranolky, je to jasné. Koupí si "hranolky".
Jeżeli ktoś kupi sobie frytki, jest to jasne. Kupi sobie "hranolky" CS.

Ale co když z talíře spadne 1 kus na zem?

Spadl "jeden hranolek"? (ten)
Nebo spadla "jedna hranolka"? (ta)

---

Pro mnoho lidí je to ta jedna "hranolka".
Přiznám se, že i mně je to bližší, přestože logicky je to ten jeden "hranolek", jako malý hranol.

(ten) hranol CS
- kantówka PL
- graniastosłup PL
- pryzmat (w optyce) PL

(ten) hranolek CS
- mała kantówka PL
(ew. też pozostałe znaczenia słowa "hranol" CS w razie małych wymiarów)
- frytka PL

Bramborový hranolek je tvarem malý hranol. Proto "hranolek".

---

Jenže jak se pořád říkalo "hranolky", v množném čísle,
tak z toho nebylo poznat, jestli je to mužský rod, anebo ženský.

Oba rody mají v prvním pádě (kdo co, nominativ, mianownik PL)
i ve čtvrtém pádě (vidím koho co, akuzativ, biernik PL) stejný tvar.

>>> Donedávna byl jediný správný tvar ten "hranolek", rod mužský neživotný.
>>> Ale od února 2023 už je povolený i tvar ta "hranolka", rod ženský.

>>> Do niedawna był jedyny poprawny kształt ten "hranolek", rodzaj męski nieżywotny.
>>> Od lutego 2023 już jest pozwolony też kształt ta "hranolka", rodzaj żeński.

Bo zasada rozwoju języka, to że język dostosowywuje się po koleji do użytkowników, i częste błędy zostają pozwolonymi kształtami.

---

Już dawno mamy taką samą sytuację w razie ziemniaków:

- "ty brambory"
(liczba mnoga; i mianownik i biernik; rodzaj i męski i żeński)

- "ta jedna brambora"

- "ten jeden brambor"

Powód jest dokładnie taki sam:

W praktyce używamy zazwyczaj liczby mnogej, skoro jeden ziemniak (albo nawet jedna frytka) by było za mało.

I jak tak używaliśmy liczby mnogej, to straciliśmy pojęcia o kształcie w liczbie pojedynczej.

Motorovka, motor, rozvod, náprava, osa, ...

Wed, 30 Aug 2023 23:42:58 +0200

30. 08. 2023: Motorovka, motor, rozvod, náprava, osa, ...

motorówka PL
= motorový člun CS

motorovka CS
= motorová (řetězová) pila CS
= piła łańcuchowa PL

---

motor CS
= silnik PL

motorka, motocykl CS
= motor, motocykl PL

łańcuch PL
= řetěz CS

klínový řemen, klíňák CS
= pas klinowy PL

---
---

rozrząd, układ rozrządu silnika spalinowego PL
= rozvod, rozvody motoru, rozvody, ventilový rozvod CS

rozwód PL
= rozvod (manželství) CS

oś PL (generalnie; geometria; same koło)
= osa CS

oś PL (pojazdu kołowego – drogowego, kolejowego)
= náprava CS

---

Ale:
Jednoosý přívěs, dvouosý přívěs, tříosý přívěs, ...
(přívěs CS = przyczepa PL)

(Do)jet po (vlastní) ose CS
= (Do)jechać na własnych kołach; nie na lawecie. (I w razie roweru: nie pociągem, itp.) PL

---

poprawienie, naprawa PL
= náprava CS

---

Zdjecie / meme z internetu; autor nieznany; krąży internetem już od ładnych parę lat:
- Nevěnuje se mi, zajímají ho jen auta!
- Máte dvě možnosti: Buď náprava, nebo rozvod.

- Nie zajmuje się mną, interesują go tylko auta!
- Ma Pan dwie możliwości: Albo naprawa (rozumie: oś), albo rozwód (rozumie: rozrząd).

---

Samochodowy czesko-polski słownik:
https://www.adamek.cz/pl/czeski/materialy/slownik-logistyczny/

Přítomný, prezence, Hliník, Přibyl

Fri, 25 Aug 2023 17:03:30 +0200

25. 08. 2023: Přítomný, prezence, Hliník, Přibyl

přítomný CS
= přítomen CS
= obecny PL
(Jest (teraz) tutaj.)

přítomný čas CS
= czasz terazniejszy PL
(Więcej: mój Czeski Słownik Gramatyczny; link poniżej)

je/byl duchapřítomný CS
= projevil duchapřítomnost CS
= je/byl pohotový CS
= Dał radę szybko zareagować, uratował niebezpeczną lub nieprzyjemną sytuację, która nieoczekiwanie powstała; zazwyczaj w ciągu (mili)sekund, ale nie koniecznie.

je duchem nepřítomen CS
= je duchem nepřítomný CS
= nevnímá, co se říká, nevnímá, co se děje, nesleduje situaci (výuku, lekci, hodinu, jednání), neposlouchá přednášku, ...
= myslí na něco jiného (je zamyšlený, zasněný, ...)

vs.

przytomny PL
= při vědomí

nieprzytomny PL
= v bezvědomí

---

Rzeczowniki:

současnost CS (r. żeński)
= współczesność, teraźniejszość PL (terazniejsze czasy)

přítomnost CS (r. żeński)
- współczesność, teraźniejszość PL (terazniejsze czasy)
- obecność PL (Kto(ś) przyszedł i jest teraz tutaj.)

nepřítomnost CS (r. żeński)
= nieobecność PL

bezvědomí CS (r. nijaki)
= nieprzytomność PL

Přítomnost
- nazwa czeskiego czasopisma publikowanego w latach 1924 – 1945

---

prezence, docházka CS
(r. żeński; obie słowa)
= Sprawdzanie, kto przyszedł; typowo w szkołe

prezence CS
(r. żeński)
= Zgłaszanie się tych, którzy przyszedli na jakieś wydarzenie (organizowane typowo np. jeden raz w roku),
rejestracja uczestników na miejscu wydarzenia w dzień wydarzenia

Dużo organizatorów niestety bardzo często na ulotki i na witryny, jak i do programów wydarzeń pisze "prezentace" zamiast "prezence", chodzi o ich błąd.
Jednak "prezentace" CS na wydarzeniu też może być:

prezentace CS
(r. żeński)
= prezentacja PL

Jeżeli jest w programie wydarzenia na samym początku tuż rano napisano "prezentace",
zazwyczaj chodzi o błąd organizatora, który tych słów nie odróżnia,
i myśli tak naprawdę "prezence", znaczy zgrubsza coś jak rejestracja.

registrace CS
(rodzaj żeński)
= rejestracja PL

Czasami "prezence" CS = "registrace" CS;

czasami "registrace" CS jest z góry, on-line, przebiega np. zgrubsza kilka miesięcy przed wydarzeniem, i zamyka się np. kilka (tygo)dni przed wydarzeniem lub w momencie osiągnięcia maksymalnej liczby uczęstników;
natomiast "prezence" CS jest na miejscu w dzień wydarzenia – potwierdzenie realnego przybycia.

Jeżeli jest "prezentace" napisana w programie niżej/później, dopiero po początku wydarzenia, w trakcie wydarzenia lub pod jego koniec,
to zazwyczaj można zakładać, że naprawdę chodzi o prezentacje, tak, jak autor programu pisze.

---

"Hliník je stále nepřítomen!"

Bardzo znane zdanie z genialnego czeskiego filmu "Marečku, podejte mi pero!" (r. 1976).
(Niech mi Pan Mareček poda pióro/długopis)

Główny temat filmu jest, że różni ludzie w produkcyjnym wieku, ojcowe i mamy od rodzin, zaczną wieczorami po pracy chodzić na szkołę przemyśłową (technikum), że by sobie dorobić maturę.
I na tej średniej szkołe zachowywują się czasami jak studenci średniej szkoły.

Wg mnie chodzi może o najlepszą czeską komedię; uczniom ten film zawsze polecam jako pierwszy czeski film do obejrzenia.
Ten film dał j. czeskiemu dużo nowych idiomów i nie chciąc źmienił życia osobam kilka nazwisk,
skoro z tych nazwisk zostały idiomy, kiedy im ten film przez swoją popularność zdefinował dla powszechnego użycia w języku czeskim nowe konkretne znaczenia, w jednym przypadku nawet cechy charakteru.
Cytacje z tego filmu są częścią czeskiej kultury i czeskiego języka.

hliník CS
= aluminium (CS)/PL/LA

Hliník
- nazwisko fikcyjnej postaci w filmie "Marečku, podejte mi pero!"

Poniżej jest link do zmontowanych kilka fragmentów z tego filmu.
I tutaj ode mnie przepis głównych części z tych fragmentów:

- Hliník? Je přítomen Hliník?
= Czy jest obecny Hliník?

- Hliník se (v)odstěhoval do Humpolce!
= Hliník przeprowadził się do Humpolca!

// Notatka:
// Miasto Humpolec jest realne; i dziś już jest w nim też prawdziwa realna tablica pamiątkowa dla fikcyjnego Hliníka i nawet coś jak jego muzeum. Witam Państwa w Czechach :)

- Hliník je stále nepřítomen
= Hliník jest nadal nieobecnym.
- Hliník se (v)odstěhoval do Humpolce!
- Mě to ale nezajímá, kde je; to ať si pak vyřídí s kolegou třídním. Já mu píši: Nepřítomen.

(...)

Podczas lekcji z chemii:
- A nyní se přesvědčíme, zda je přítomen hliník.
= I teraz się przekonamy, czy jest obecne aluminium.
- Hliník se (v)odstěhoval do Humpolce!

Wg Wikipedii ten temat pochodzi z realnego doświadczenia jednego z dwu głównych autorów filmu;
z początku jego własnego studium lycea.
(Tylko że bez pointy z aluminiem. Ale też im się ktoś przeprowadził, więc tego swojego kolegę zapisanego do studium nigdy nie spotkali.)

I ja mam podobne doświadczenie z swojego studium:

---

Chybí Přibyl!
// Moje własne realne doświadczenie

W pierwszym dniu mojego studium szkoły średniej (technikum; střední průmyslová škola elektrotechnická) było nas w każdej klasie pierwszego roczniku dokładnie 30.
Drugiego dnia było nas jednak w naszej klasie tylko 29.
Jeden kolega z zachodnich Czech pierwszego dnia studia wywnioskował, że się mu szkoła lub Pardubice (miasto w wschodnich Czechach, w którym jest ta szkoła) nie podobają, i więc drugiego dnia już do szkoły nie przyszedł.

Skoro się to miejsce w naszej klasie zrobiło bardzo szybko (zazwyczaj robiło się dopiero po świadectwie szkolnym, co rok, przez wakacje, na podstawie wyników studia),
to dostał szansę kolega, który był z punktami przed przyjęciem do studium na 151. miejscu (5 × 30 + 1).

Trwało to parę dni, i mieliśmy nowego kolegę; znów było nas 30.

Na początku lekcji z fizyki:

- Kdo chybí?
= Kogo nie ma?

- Přibyl!
= przybył, mamy jednego nowego, dodatkowego

- I nauczycielka zapisała, że jest nieobecnym "Přibyl".
Bo "Přibyl", to w miarę częste czeskie nazwisko.

Zakładam, że etymologia tego nazwiska jest podobna jak w razie nazwisk Novák, Novotný, Nový.
Że się taki człowiek setki lat temu do tej wsi, gdzie dostał nazwisko, przyprowadził z innego miejsca.
Ale to tylko moja spekulacja.

Dvoje kola = 8 kol

Thu, 24 Aug 2023 00:19:08 +0200

24. 08. 2023: Dvoje kola = 8 kol

1)
Normalne liczebniki:

jeden pes / jedna kočka / jedno auto,
dva psi / dvě kočky / dvě auta,
tři psi/kočky/auta,
čtyři psi/kočky/auta,
pět psů/koček/aut,
šest, sedm, osm, devět, deset, ...
psů/koček/aut

oba psi / obě kočky / obě auta

všichni psi / všechny kočky / všechna auta

---

2)
Liczebniki dla rzeczowników, które nie mają liczby pojedynczej,
i dla par, zestawów i opakowań:

jedny kalhoty/brýle/...,
dvoje, troje, čtvery, patery,
šestery, sedmery, osmery, devatery, desatery, ... kalhoty/brýle

oboje kalhoty/brýle/...

Tej formy używamy:

a) pomnožná podstatná jména / rzeczowniki z trwałą liczbą mnogą:

dveře (PL: drzwi),
vrata (PL: wrota),
brýle (PL: okulary),
kalhoty (PL: spodnie)

Istota trochę jak "jedna para spodni" w polskim i angielskim;
jednak w czeskim wcale nie pracujemy z tym słowem "pár"!
Po prostu: Jedny kalhoty, dvoje kalhoty, ...

všechny dveře/brýle/kalhoty/... (r. żenski)
všechna vrata (r. nijaki)

Jedny dveře, dvoje dveře.
Jedna vrata, dvoje vrata.

b) pár, sada, souprava, set, komplet / para, zestaw:

jedna/dvoje/... kola,
brzdové špalky (PL: kłócki hamulcowe), ponožky (PL: skarpetki),
kolíčky na prádlo, ...

Koupil jsem dvoje brzdové špalky na koloběžku a ještě si rozmyslím,
jestli vyměním jen jedny (zadní),
nebo oboje (zadní i přední).

Kupiłem dwie pary kłócków hamulcowych na hulajnogę i jeszcze się zastanowię,
czy wymienię tylko jedną parę (tylną),
albo obie pary (i tylną i przedną).

dvě kola
= 2 kola

vs.

dvoje kola
= 2 sady kol (PL: 2 zestawy kol)
= 8 kol (v případě běžného osobního auta)
Typowo np. i zestaw letnich kół i zestaw zimowych kół; np. w ogłoszeniach s ofertami używanych aut.

dvě ponožky
= 2 ponožky

vs.

dvoje ponožky
= 2 páry ponožek
= 4 ponožky (v případě člověka a jiných dvounohých tvorů)

Więc:
Wyrażenie "dvoje děti" by po czesku znaczyło coś jak "dwa zestawy dzieci":
Znaczy np. dwie dzieci w jednym mieście z jednym partnerem,
i inne dwie dzieci w innym mieście z innym partnerem.
"dwoje dzieci" PL = "dvě děti" CS !!!

c) balení / opakowanie

dvě vejce
= 2 vejce (PL: 2 jajka)

vs.

dvoje vejce
= 2 balení vajec (PL: 2 opakowanie jajek)
= např. 2 × 10 vajec nebo 2 × 30 vajec

---

Różne rodzaje:

dvojí, trojí, čtvery, patery, ... vrata
= dwa, trzy, ... typy/rodzaje wrot.

Ženský rod končící souhláskou

Wed, 23 Aug 2023 16:18:52 +0200

23. 08. 2023: Ženský rod končící souhláskou

Rzeczowniki rodzaju żeńskiego, które kończą się na spółgłoskę:

Podobně jako v PL:
ta postel
ta kost

V CS navíc:
ta skříň
ta garáž
ta tramvaj
ta píseň
ta tíseň
ta plíseň
ta Paříž
ta Vídeň
ta Plzeň
ta Olomouc
ta rez (je možné také: ten rez)
ta hřídel (je možné také: ten hřídel)

A mnoho dalších. V češtině je poměrně časté (mnohem častější než v polštině), že podstatné jméno ženského rodu končí na souhlásku.

---

Poznámka – zrádná slova:

pościel PL
= ložní prádlo, povlečení, lůžkoviny CS

postel, lůžko CS
= łóżko PL

---

Poznámka – Lůžko vs. postel:

Słowo "postel" oznacza meble. Fizyczną rzecz.

Słowo "lůžko" w czeskim używamy, kiedy mówimy o pojemności hotelu (pensjonatu, itp.), szpitalu lub pokoju; albo o aktualnie dostępnych/zajętych miejscach w nich.

Lůžková úprava

Jeżeli w osobowym aucie można opuśćić oparcia przednych foteli na dół i w ten sposób w zwykłej osobówce zrobić miejsce dla spania, to mówimy, że w tym aucie jest "lůžková úprava".

Jako pierwsza to u nas miała Škoda 1000 MB, i tak samo potem jej modernizowana wersja Škoda 100.
Dzięki prostym (nieanatomicznym) fotelom, dzięki możliwości przesunąć przedne fotele bardzo do przodu i dzięki możliwości podnieść w tym celu tylną część tylnych siedzeń i w ten sposób ich wyprostować posiadały pojazdy Škoda 1000 MB i Škoda 100 z lat 60tych i 70tych w miare prostą i komfortową przestrzeń dla spania dwu osob.

Dla zdjęć polecam szukać np. wyrażenie:
Škoda 1000 MB +"lůžková úprava"

Jeszcze tutaj później chyba dodam zdjęcie i link.

Ten post to koncept, jeszcze do niego wrócę. Mam nadzieje :)

Pozor, zlý pes. Uwaga, zły pies.

Thu, 17 Aug 2023 00:08:02 +0200

17. 08. 2023: Pozor, zlý pes. Uwaga, zły pies.

Jako były amatorski kynolog nie lubię, jeżeli się używa tabelki "Pozor, zlý pes" albo "Uwaga, zły pies" w kontekście psa, który pilnuje swojego domu lub swojej rodziny więcej, niż się od niego oczekiwa. Albo nawet dokładnie tak, jak się od niego oczekiwa.

Wyrażenie "zlý pes" albo "zły pies" mi ewokuje raczej psa, który jest niebezpieczny dla swojej własnej rodziny. Taki pies jest naprawdę zły.

Jeżeli pies nadzwyczajnie broni swoich ludzi lub swojego/ich domu, to wolę mówić, że ten pies jest "ostrý".

Jako bývalý pejskař nemám rád, když se používá tabulka "Pozor, zlý pes" nebo "Uwaga, zły pies" v kontextu psa, který hlídá svůj domov nebo svoji rodinu více, než se od něho očekává. Nebo dokonce přesně tak, jak se od něho očekává.

Výraz "zlý pes" albo "zły pies" mi evokuje spíše psa, který je nebezpečný pro svoji vlastní rodinu. Takový pes je opravdu zlý.

Pokud pes nadprůměrně brání své lidi nebo svůj/jejich domov, tak raději říkám, že ten pes je "ostrý".

---

Ta moja opinia dotyczy i czeskiego i polskiego, jednak sytuacja w tych dwu językach jest trochę inna.
Czeskie słowo "zlý" ma wąższe znaczenie niż polskie słowo "zły":

Tento můj názor se týká češtiny i polštiny, ale situace v těchto dvou jazycích je trochu jiná.
Polské slovo "zły" má širší význam než české slovo "zlý":

zły PL:

1)
špatný CS

– Niskiej jakości, popsuty, nie działający, nie kompatybilny, inny niż wg zamówienia lub standardu, zużyty (do wymiany), ...

– Może być też "špatný člověk", ten może być "zlý", ale nie koniecznie; generalnie jest niższej jakosći moralnej.

2)
zlý CS

– Taki, który chce specjalnie szkodzić, który chce specjalnie kogoś skrzywdzić; coś ukraść, kogoś zaatakować, stworzyć nieprzyjemną sytuację lub uczucie, itp.

3)
Jest zły na kogoś przez coś. PL
Zlobí se na někoho kvůli něčemu. CS

---

Velmi podobná situace je u slov "dobry" PL vs. "dobrý" CS:

Bardzo podobna sytuacja jest z słowami "dobry" PL vs. "dobrý" CS:

dobry PL:

1)
dobrý CS

– Poprawny, dzialający, niezużyty (nie potrzebujący jeszcze wymiany za nowy), kompatybilny, zgodnie z zamówieniem i standardem, ...

– Przeciwieństwo słowa "špatný"

2)
hodný CS

– Zachowywujący się w miły i przyjacielski sposób, pomagający, nie stwarzający konfliktów, chętny/skłonny pomóc i coś zrobić, ...

– Jeżeli chodzi o dziecie, znaczy to zazwyczaj, że słucha i jest grzeczne. Ew. dla kogoś to też może znaczyć, że jest ciche, pasywne, nie przeszkadza i nie zawraca nikomu głowy.

– O psu generalnie używa się w znaczeniu, że raczej nie zaatakuje każdego, kogo spotka.

– Przeciwieństwo słowa "zlý"

---

Proszę zauważyć asymetryczność tej sytuacji w czeskim:

pozytywne słowo:
- "hodný" (inne słowo niż w PL)
jego negatywne przeciwieństwo:
- "zlý" (słowo prawie jak w PL)

pozytywne słowo:
- "dobrý" (słowo prawie jak w PL)
jego negatywne przeciwieństwo:
- "špatný" (inne słowo niż w PL)

Nie można więc powiedzieć, że by cała para obu ekstremów była w jednym znaczeniu po czesku tak samo jak po polsku, i w drugim znaczeniu odwrotnie,
dlatego że w każdym znaczeniu jest właśnie jeden ekstrem tak jak po polsku, i jeden za pomocą własnego czeskiego słowa.

Mówiąc innaczej, czeskie słowo "dobrý" nie jest przeciwieństwem czeskiego słowa "zlý"!
Nie stwarzają razem pary, dlatego że każde z tych słów jest inna cześć znaczenia polskiej pary "dobry" vs. "zły".

---

U słowa "hodný" widzimy dawną pokrewność z polskim słowem "godny", jednak to znaczenie już jest gdzie indziej.
Też w czeskim możemy powiedzieć, że ktoś jest czegoś "hoden", znaczy, że sobie coś zasługuje (typowo pochwałę, order, itp.), co już jest do znaczenia polskiego słowa "godny" troszeczkę bliżej.

---

"Dobry" PL jako mniej formalne pozdrowienie:
"Dobrej" CS

Chodzi o skrót z "dobrý den", praktycznie tak samo jak w polskim.
Chodzi o pozdrowienie dla komunikacji per Pan/Pani/Państwo, jednak znacznie mniej formalne niż pełne "dobrý den" i nie można więc tego użyć do każdego lub w każdej sytuacji.

---

Abychom se vrátili k původnímu tématu: Nedávno jsem na jednom plotě viděl nádhernou tabulku, kterou jako jazykář a bývalý pejskař opravdu oceňuji:

Wracając do pierwotnego tematu: Niedawno na jednym płocie zobaczyłem przepiękną tabelkę, którą jako lingwista i były amatorski kynolog naprawdę doceniam:

"
Uwaga
dobry pies
gryzie
"

Základní smysl by podobná tabulka dávala i v češtině:

"Pozor, dobrý pes. Kouše."
Je to dobrý hlídač, nezahálí, dělá, co má při ostraze objektu dělat, funguje. Takže je to dobrý pes.
Jenom v češtině chybí ten opačný význam, protože "dobrý" není opak od "zlý".

V polštině je to ale ještě lepší:

Začátek lze chápat jako "Pozor, hodný pes.", což na první pohled vytváří opak v obou státech klasické cedulky "Pozor, zlý pes".
Jenže další pokračování vtipně přehazuje výhybku významu na "Pozor, dobrý pes" ve významu "hlídá dobře, dejte si bacha".
Čeština celý tento vtip neumožňuje zachovat v plné kráse, protože v češtině nemáme tuto dvojznačnost "hodný" vs. "dobrý".

W czeskim by podobna tabelka działała tylko z połowy:

Ew. czeska tabelka "Pozor, dobrý pes. Kouše." by miała podstawowo takie same znaczenie jak ta polska tabelka:
Jest to dobry strażnik, pilnuje dobrze, nie próżnuje, robi, co ma podczas pilnowania obiektu robić.

Jednak w czeskim brakowało by tej pointy, tej nieoczekiwanej zmiany znaczenia, skoro nie można początek zrozumieć odwrotnie.
"Dobry pies" w sensu "miły, przyjacielski" był by bowiem po czesku "hodný pes".

---

(Foto vlastní / Zdjęcie własne)

Prší, sněží, fouká vítr, ...

Thu, 06 Jul 2023 00:46:09 +0200

06. 07. 2023: Prší, sněží, fouká vítr, ...

Po polsku się mówi, że "pada". I wiadomo, że chodzi o deszcz.
Też chyba można powiedzieć, że "pada deszcz".

Po czesku mówi się po prostu "Prší.".
Chodzi o specjalne zdanie jednoelementowe.

Jest to coś innego niż implicytny podmiot, który istnieje, tylko go nie powiedzieliśmy:
"Volal Pepa. Přijede zítra." = "Dzwonił Józek. Przyjedzie jutro."
W takim zdaniu "Přijede zítra." podmiot jest (Pepa / Józek), tylko go nie powiedzieliśmy w tym zdaniu, skoro mamy to już zrobione z poprzedniego zdania.

Natomiast w zdaniu "Prší." naprawdę żadnego podmiotu nie ma.
Nie robi tego nikt. Ono samo.
Możemy powiedzieć np. "Prší už dvě hodiny", "Prší (tam) jen trochu", "Prší (tam) hodně", "Leje tam jako z konve" lub "Prší tam jak... " (i coś ekspresywnego, np. związanego z prosiakiem, że by wyrazić wielką miarę).
Możemy to zdanie rozwijać typowo przez przysłówek miary albo inaczej (czas, miejsce, ...), ale nie przez podmiot.

Tak, mamy słowo "deszcz" PL = "déšť" CS.
Ale chociaż polski deszcz może padać, to czeski déšť nie może pršet! To byłby w czeskim bezsens.
Czeski "déšť" po prostu jest.
Można powiedzieć: "Je tam déšť."
Może zrobić coś innego, coś uszkodić, zmyć, rozmoczyć, itp., ale jeżeli chodzi o jego same bycie, to tylko jest, i nie pada.

---

Tak samo możemy powiedzieć "sněží".
To znaczy "pada śnieg".
Ono samo, bez podmiotu; też go nie ma.

Ale też możemy powiedzieć "padá sníh". Jak po polsku.
Ale ten "sníh" właśnie "padá".
Nie "sněží", to był by bezsens.

---

I jeżeli chodzi o wiatr?
"Vítr" jest, znazcy "je".
"Vítr" też wieje, znaczy "fouká".
Ale też ono samo "fouká".

---

Podsumuwyjąc poprawne kształty:

- prší
- je déšť

- sněží
- padá sníh

- je vítr
- fouká vítr
- fouká

---

fouká CS
- wieje PL
- dmucha PL

---

Zamiast "vítr" mogą być też inne stopnie:
- słabsze: vánek, větříček
- mocniejsze: vichr, vichřice (r. żeński), orkán, uragán, tajfun, ...

W stopniach Beauforta się zazwyczaj nie oryentujemy, skoro nie jesteśmy przymorskim narodem;
za nadprzeciętną znajomość tematu trzeba uważać, że ja chociaż mam jakieś pojęcie, że jakaś taka skala w ogóle istnieje.
Bo lubie polskie szanty :)

Więc tych słów używamy jakoś intuicyjnie, nie martwiąc się poprawnym znaczeniem co do prędkości wiatru.

---

Archaicznie była też "meluzína". Personifikowany wiatr. Mytyczna kobieta, która wyła / gwizdała.
Wg mojego uczucia z dawnego czytania beletrii dla dzieci typowo mieszkała w kominie, jednak teraz się doczytałem, że była też normalnie na zewnątrz, za oknem.

---

Prawie każdy obcokrajowca, który przez jakiś czas mieszka w Czechach, zauważy, że w Czechach mamy prześpiewano po czesku mnóstwo zagranicznych piosenek.
Mnóstwo piosenek z amerikańskiego country, znaną piosenkę z węgierskiego rocku, i mnóstwo polskich piosenek.

Polska piosenka "Ciągle pada" od Czerwonych Gitar, to po czesku:
"Prší krásně."

Ono. Samo, tak jak w polskiej nazwie.
Tylko że nie ciągle, ale ładnie.

---

Polecam poetyczno-śmieszną piosenkę "Prší" od barda ("písničkář" CS) Karla Plíhala (1. przypadek: Karel Plíhal):

"
Prší a soused chodí sadem s konví,
každej se diví, jenom on ví,
proč místo toho kropení si nezaleze k topení
a nepřečte si McBaina, proč vozí mouku do mlejna.

(...)

Prší a soused venku prádlo věší,
práce ho, jak je vidět, těší.
Ač promáčen je na nitku, tak na co volat sanitku,
stejně na čísle blázince je věčně někdo na lince.
"

Po polsku to będzie cca
(tłumacząc uprostszonie, w bardzo wołny sposób, trzymając podstawowy sens bez rymów i dekoracji;
i bez dosłownego tłumaczenia konkretnych słów):

"
Pada; i sąsiad podlewa w sadzie.
Każdy się dziwi. Tylko on wie,
czemu / po co zamiast tego podlewania nie ukryje się koło kaloliferu
i nie przeczyta sobie McBaina, czemu / po co wozi mąkę do młyna.

(...)

Pada; i sąsiad na zewnątrz wiesza pranie.
Praca go, jak widać, cieszy.
Chociaż ma ubranie na sobie przemoczone do ostatniej nici, to czemu / po co dzwonić po karetkę,
z resztą telefon w domie wariatów jest ciągle zajęty.
"

Słowa "czemu" vs. "po co" proszę sobie wybrać dowolnie wg swojego polskiego uczucia,
ja jako Czech nie dam rady tego wyczuć, my tego nie odróżniamy :)
(Technicznie wiem, jaka jest różnica; ale pasują mi tam obie możliwości.)

I refren tej piosenki Karla Plíhala znów jest raczej poetyczny,
mówi o tym, jak podczas deszczu gwiazdy na plakatach tracą kolory,
i jak miłość pachnie deszczem.

Środek, centrum, środowisko, ośrodek, pośrednictwo; zevnitř

Wed, 05 Jul 2023 23:22:04 +0200

05. 07. 2023: Środek, centrum, środowisko, ośrodek, pośrednictwo; zevnitř

prostředek CS = środek PL
– Miejsce, które jest centralnie.

centralnie, na środku, (w środku) PL
=
uprostřed CS
– Ale nie byle gdzie wewnątrz! Tylko centralnie!

wewnątrz, w środku PL
=
uvnitř CS, vevnitř CS (potocznie)

---

do środka PL
=
dovnitř CS

od środka, (od) wewnątrz PL
=
zevnitř CS

Jest to bardzo zdradliwe,
jednak można wyobrazić sobie coś jak "z wewnątrz", i w ten moment już to chyba daje sens :)

na zewnątrz PL
=
venku CS

---

prostředek CS = środek PL

Coś między czymś, do zalatwienia czegoś:
- środek chemiczny, do mycia naczyń, ...
- środek transportu PL = dopravní prostředek CS
- sdělovací prostředky (média/tisk: TV, rozhlas, časopisy, noviny, ...)
Czasami także "prostředek" CS może w pewnym kontekscie znaczyć "sposób", "droga", "narzędzie" PL – np. "nejlepší prostředek..."

Miejsce, które jest centralnie.

Potocznie średnia część czegoś, jakiegoś zestawu, maszyny, itp. (ani dziób, ani tylek).

---

vystředit CS = vycentrovat CS
(například text; Ctrl+E; text-align: center; margin: 0 auto;)

(vy)centrovat kolo CS = (wy)centrować koło PL
– Poprawić długość drotów koła do roweru, że by kręciło się prosto

vyvážit kolo (od auta) CS = wyważyć koło (do auta) PL

odstředivá síla CS = siła odśrodkowa PL

---

centrum (miasta) PL = centrum CS:
Skloňujeme!
Odmieniamy!
(Też chodzi o rodzaj nijaki.)

1. centrum,
2. bez centra,
3. centru,
4. centrum,
5. centrum, (wołacz)
6. centru,
7. centrem (narzędnik)

W taki sam sposób odmieniamy też słowo "muzeum"!

---

prostředí CS = środowisko PL
– životní prostředí

středisko CS = ośrodek PL

– lyžařské středisko

– zdravotní středisko
(spíše už archaismus; 2. pol. 20 stol.;
ještě se užívá v menších městech, v městečkách/městysech a na vesnicích);
ve větších městech dnes spíše: "poliklinika"

(Náchod cca 20 tis. obyvatel, Broumov cca 7 tis. obyvatel a jedno ze tří největších měst v okrese Náchod, spádové pro okolní menší města:
"poliklinika";

Hronov cca 6 tis. obyvatel, Meziměstí cca 2 tis. obyvatel, malá města spádová pouze pro okolní vesnice:
"zdravotní středisko"
)

– výpočetní středisko (archaismus; 2. pol. 20 stol.; ośrodek komputerowy do procesowania danych)

– nákupní středisko (archaismus; 2. pol. 20 stol.; typicky bylo spíše v malých městech a ve velkých vesnicích, menší alternativa k obchodnímu domu); dnes spíše: obchodní centrum

– kulturní středisko

– ...

"Vesničko má, středisková"
– kultowy film z 1985 r., odbywający się w tych latach na czeskiej wiosce;
– Polecam do obejrzenia, warto go znać, jest to ważna część czeskich realii.
– Przetłumaczenie nazwy było by bardzo zgrubsza coś jak: "Wiosko ma, gminowa".

---

zprostředkovatel CS
=
pośrednik PL

zprostředkování CS
=
pośrednictwo PL

prostřednictvím CS
=
za pośrednictwem PL

tímto CS
=
niniejszym PL

nyní CS úředně / archaicky / knižně / básnicky
(CS urzędowo / archaicznie / literacko / poetycznie)
=
teď cs
=
teraz PL, SK

nynější CS úředně / archaicky / knižně / básnicky
(CS urzędowo / archaicznie / literacko / poetycznie)
=
současný, aktuální, stávající CS
=
terazniejszy PL

Kůže, kůra, kúra, ...

Wed, 28 Jun 2023 23:20:51 +0200

28. 06. 2023: Kůže, kůra, kúra, ...

slupka CS (u ovoce)
= skórka PL

kůže CS
= skóra PL

kůra CS
= kora PL (na drzewie)

kúra CS
= leczenie, kuracja PL (archaicznie; nietypowo; literacko)
*

---

kůr, chór CS
= balkon v kostele: s varhanami, hudebníky a zpěváky

kur CS
= 4 rody hrabavých ptáků, mj. slepice vč. kohouta a kuřete (zoologická taxonomie)

kur domácí CS
= slepice, kohout a kuře (klasické domácí; zoologická taxonomie)

kura PL
= slepice CS

kurczak PL
= kuře CS (to kuře, rodzaj nijaki)

---

*
kurort, uzdrowisko PL = lázně CS (i areal/organizacja, i miasto)
łazienka PL = koupelna CS; záchod, toaleta CS

lázeň; koupel cS ~ łaźnia; kąpiel (wodna) PL – różne konkretne znaczenia
- Dla ludzi np. w kurorcie raczej "koupel";
- W domu np. "horká koupel" albo "horká vana";
- Natomiast słowo "lázeň" już jest raczej w tym ludzkim kontekście archaiczne lub literackie; można użyć np. warażenie "horká lázeň" jako stylistyczną dekorację.
- Słowo "lázeň" używa się typowo w kontekście chemiczno-technologicznym: galvaniceká/chemická niklovací/mědící lázeň, stříbřící lázeň, ...

*
leczenie, kuracja, zabieg PL
w normalnym języku:
- léčba CS – zwykła medycyna, proces leczenia kilka dni, tygodni, lat
- procedura CS – usługa w kurorcie
- (chirurgický) zákrok CS – typowo coś jak mała szybka operacja (zabieg PL)

---

korek PL
- materiál (druh lehkého dřeva): korek CS
- na lahvi: zátka, špunt CS
- v dopravě: (dopravní) zácpa CS

zácpa CS
- zatwardzenie PL
- korek PL (tylko w ruchu drogowym; tylko jeżeli to można zrozumieć z kontekstu)

dopravní zácpa CS
= korek PL

zatkany PL
= ucpaný CS

---

W czeskich słowach "kůže" i "kůra" widzimy, że kółko nad "u", znaczy "ů",
to odwołanie sie na "o" w polskiej wersji tego słowa, jak pokazuję w wstępnym videowykładzie do (nie tylko) wymowy (i pisania) czeskiego.

W słowie "kúra", które odwoływa się do polskiego i niemieckiego "kurort", tego kółka nie mamy, skoro w tym miejscu nie ma w polskim "o".

CS vs. SK: já vs. my (czasowniki)

Mon, 12 Jun 2023 23:51:35 +0200

12. 06. 2023: CS vs. SK: já vs. my (czasowniki)

Znów coś na temat różnicy między czeskim i słowackim.

Kto się chce skupiać na udoskonalaniu swojego poprawnego czeskiego i nie zawracać sobie głowę słowackim, tego proszę nie kontynuować w czytaniu tego postu.

Pozostałych, zwłaszcza tych, którzy chcą komunikować nie tylko z Czechami, ale też z Słowakami, i potrzebują więc Słowakom rozumieć, zapraszam dalej – jednak na ich własną odpowiedzialność :)

Dla osoby, która rozumie po czesku, może być mylący kształt słowackich czasowników w pierwszej osobie liczby pojedynczej, znaczy w kształcie "ja".
W kombinacji z kształtem w liczbie mnogej, znaczy w kształcie "my" w potocznym języku czeskim.

ja / já:

piszę PL
=
píšu CS (nieformalnie),
píši CS (formalnie)
=
píšem SK

my:

piszemy PL
=
píšeme CS (poprawnie),
píšem CS (potocznie)
=
píšeme SK

Więc tu mamy tą zdradę:

píšem SK = (ja) piszę PL

vs.

píšem CS potocznie = (my) piszemy PL

Działa to tak samo i dla aspektu niedokonananego w czasie terazniejszym,
i dla różnych kształtów z przedrostkami aspektu dokonanego w czasie przyszłym:

CS:
(já) píšu; (já) napíšu, (já) dopíšu
vs.
(my) píšem(e); (my) napíšem(e), (my) dopíšem(e)

SK:
(já) píšem; (já) napíšem, (já) dopíšem
vs.
(my) píšeme; (my) napíšeme, (my) dopíšeme

Jeżeli więc ktoś używa język słowacki w pracy (chociaż pasywnie), to trzeba dobrze uważać, kto co (z)robi i co kogo dotyczy :)
Ew. ktoś będzie zakladał, że jutro do pracy przyjdą dwa Słowacy, jednak przyjdzie tylko jeden.

(my) přijdeme CS
(my) přijdem CS (potocznie),
(my) [přídem] CS (potocznie ustnie)
=
(my) przyjdziemy PL

vs SK:

(ja) prídem SK
=
(ja) przyjdę PL

Ew. się Słowacki kolega pochwali, co dostanie, i na pierwszy rzut oka to będzie wygłądało, że to dostaną wszystcy.
Jednak jeżeli Słowak mówi w ten sposob o pracy do zrobienia, to jest spora szansa, że to ma zamiar zrobić sam :)

Tak, znów jesteśmy u tego, że czeski język, to w praktyce przynajmniej dwie gramatyki – poprawna i potoczna.
Nie mówiąc teraz o regionalnych wpływach :)

Część, kwota, udział, ...

Mon, 05 Jun 2023 21:33:24 +0200

05. 06. 2023: Część, kwota, udział, ...

część PL (ogólnie, systemu, całości)
=
část, součást CS

część, część zamienna PL (do pojazdu, maszyny lub urządzenia)
=
díl, náhradní díl, součástka CS

kwota PL
=
částka, suma CS

udział PL (na projekcie, spółce, nieruchomości, dobru/majątku, ...)
=
díl, podíl CS

wziąć udział PL
=
zúčastnit se CS

działka (nieruchomość) PL
=
pozemek, parcela CS

share EN (social networks)
=
udostępnić PL (siecie społecznościowe)
=
sdílet CS (sociální sítě)
- ew. też aspekt dokonany: "nasdílet" CS
- ew. też dostęp do dokumentu w cloudu

Zpomalení audia nebo videa pro poslech v cizím jazyce (VLC, YouTube)

Fri, 28 Apr 2023 21:26:38 +0200

28. 04. 2023: Zpomalení audia nebo videa pro poslech v cizím jazyce (VLC, YouTube)

Pokud si chcete poslechnout audiozáznam (rozhovor, píseň, přednášku, ...) nebo zhlédnout video/film v jazyce, který se teprve učíte,
a ten záznam je na vás moc rychlý,

tak si do počítače nainstalujte program VLC media player,

film nebo audiozáznam si otevřete v něm

a v jeho menu si pak při přehrávání snižte rychlost přehrávání.

Funguje to velmi dobře – usnadňuje to porozumění v cizím jazyce a snižuje stres :)

Program VLC je freeware. Stažení VLC:
www.videolan.org/vlc/

(A podle nejen mého názoru je to asi nejlepší přehrávač videí i v jiných ohledech.
Pokud uživatel nepotřebuje přehrávat dvoje různé titulky současně, to zase umí program Gom player.)

----

Možnost zpomaleného přehrávání nabízí i webový přehrávač YouTube.

Při přehrávání klikněte na nastavení (ozubené kolečko) vpravo dole, a v nabídce zvolte položku "Playback speed".

YouTube má sice to nastavení rychlosti přehrávání po větších skocích, protože nejbližší pomalejší přehrávání než Normal (1.0) je až rychlost 0.75, což je velký rozdíl, ale je to použitelné.

VLC má to nastavení rychlosti přehrávání jemnější, rychlost lze z normální 1.0 snížit i na 0.9.

(Desetinná čísla zde uvádím s desetinnými tečkami podle anglické typografie, jako citaci konkrétních hodnot z nastavení těch dvou aplikací.
Česky by to bylo s desetinnými čárkami: 1,0, 0,9 a 0,75.)

"Pomalu se to rýsuje" ("Powoli nabiera kształtów")

Fri, 21 Apr 2023 14:42:08 +0200

21. 04. 2023: "Pomalu se to rýsuje" ("Powoli nabiera kształtów")

"powoli nabiera kształtów" PL
=
"pomalu se (to) rýsuje" CS

Technicznie biorac, w takiej samej sytuacji nie mozemy, tlumaczac z PL do CS, dodac "to" w takim samym kontekscie, skoro w pierwotnym polskim zdaniu juz jest jakis inny konkretny podmiot.

Jednak w czeskim lubimy uzywac fraze "Pomalu se to rýsuje" jako niezmienne zdanie, wlasnie z tym podmiotem "to".
Wiec jakos dostosujemy kontekst, ze bysmy mogli wspomniec wlasnie o "tym" :)

Mozemy powiedziec np. "Nová školní budova se pomalu rýsuje", ale czesciej wolimy cos z gory zdefiniowac, ze o tym mowimy, i potem dodac np.: "Už se to pomalu rýsuje".

List

Sun, 16 Apr 2023 15:23:49 +0200

16. 04. 2023: List

list CS
(v dnešní češtině)

- list papíru:
arkusz, kartka PL

- list v Excelu:
arkusz PL

- list na rostlině:
liść PL

- list do pily:
brzeszczot PL

- list v listovém peru:
pióro (w resorze piórowym) PL

list CS
archaicky / básnicky / knižně:
- list, pismo PL

lístek CS
- bilet PL (lístek CS potocznie)
- kartka PL
- listek PL

listové pero CS
=
resor piórowy PL

listovat CS
=
kartkować, przeglądać PL

prolistovat CS
=
przekartkować, przejrzeć PL

---

list PL, pismo PL:
dopis CS

---

lista PL = list EN
=
seznam, soupis CS

Vést, vodit, prowadzić, vedoucí, průvodčí, vodivost, vodič

Fri, 07 Apr 2023 01:00:55 +0200

07. 04. 2023: Vést, vodit, prowadzić, vedoucí, průvodčí, vodivost, vodič

vést CS = prowadzić PL

Toto slovo má různé významy,
ale naštěstí velmi podobné v češtině i v polštině:

- vést firmu, společnost, oddělení, tým

- vést někoho někam, kam by sám netrefil;
vést (se) za ruku;
vést při tanci

- jet v závodě aktuálně jako první; být první v probíhající soutěži, šampionátu, v hodnoceném pořadí apod.

- vést elektrický proud, teplo

- kam vede ta cesta, trubka, vodič (drát);
kam to vede = k jaké budoucnosti směřuje aktuální vývoj situace

Ale nelze použít pro řízení auta!:
"prowadzić auto" PL
=
"řídit auto" CS

Pro opakované výskyty významu vést někoho někam nebo za ruku apod. máme také sloveso "vodit".
Např.: Pořád se vodí za ruce; každé ráno vodí děti do školy; apod.

Někdy se sloveso "vodit" používá i pro elektrickou, tepelnou, či podobnou vodivost:
Např.:
Stříbro skvěle vodí elektrický proud.
Porcelán nevede el. proud. = Porcelán nevodí el. proud.

---

Idiomy:

Osoba č. 1 vodí osobu č. 2 za nos.
=
Osoba č. 1 osobě č. 2 systematicky dlouhodobě lže.

Osoba č. 1 vodí osobu č. 2 za ručičku.
=
Osoba č. 1 osobě č. 2 systematicky dlouhodobě pomáhá s rozhodováním více, než je obvyklé nebo žádoucí (přičemž osoba č. 2 to přijímá nebo přímo vyžaduje).

---

Jak przymiotnik został rzeczownikiem:

vedoucí závodník CS = prowadzący zawodnik PL
– "vedoucí": przymiotnik

vedoucí CS = kierownik, kierowniczka PL
– "vedoucí": rzeczownik,
który powstał z przymiotnika

Chyba powstało z czegoś jak "prowadzący pracownik", "prowadząca pracowniczka".

Podobne jak:

"pan/paní vrchní" CS
= "vrchní číšník / vrchní číšnice" CS
= "szefkelner(ka)" PL

"průvodčí" CS
= "konduktor(ka)" PL
Znów to znaczy dosłownie coś jak "prowadzący" albo "pilotujący";
z resztą coś jak "conduct" w różnych językach dotyczy też prowadzenia prądu elektrycznego.

Te rzeczowniki zrobione z miękkich przymiotników nawet trzymają ślady odmiany miękkich przymiotników:

Moderní žena:
1. moderní žena,
2. bez moderní ženy,
3. moderní ženě,
4. vidím moderní ženu,
5. moderní ženo,
6. o moderní ženě,
7. s moderní ženou

Vrchní číšnice:
1. vrchní číšnice,
2. bez vrchní číšnice,
3. vrchní číšnici,
4. vidím vrchní číšnici,
5. vrchní číšnice,
6. o vrchní číšnici,
7. s vrchní číšnicí

Miękkie przymiotniki mają w żeńskim rodzaju liczbie pojedynczej taki sam kształt we wszystkich przypadkach.

I tak samo rzeczowniki z nich zrobione:

Paní vrchní:
1. paní vrchní,
2. bez paní vrchní,
3. paní vrchní,
4. vidím paní vrchní,
5. paní vrchní,
6. o paní vrchní,
7. s paní vrchní

Paní vedoucí:
1. paní vedoucí,
2. bez paní vedoucí,
3. paní vedoucí,
4. vidím paní vedoucí,
5. paní vedoucí,
6. o paní vedoucí,
7. s paní vedoucí

Tak samo "(paní) průvodčí".

W męskim rodzaju odmiana ma wpływ na koncówkę:

Moderní muž:
1. moderní muž,
2. bez moderního muže,
3. modernímu muži,
4. vidím moderního muže,
5. moderní muži,
6. o moderním muži,
7. s moderním mužem

Vrchní číšník:
1. vrchní číšník,
2. bez vrchního číšníka,
3. vrchnímu číšníkovi / číšníku,
4. vidím vrchního číšníka,
5. vrchní číšníku,
6. o vrchním číšníku,
7. s vrchním číšníkem

Pan vrchní:
1. pan vrchní,
2. bez pana vrchního,
3. panu vrchnímu,
4. vidím pana vrchního,
5. pane vrchní,
6. o panu vrchním,
7. s panem vrchním

Pan vedoucí:
1. pan vedoucí,
2. bez pana vedoucího,
3. panu vedoucímu,
4. vidím pana vedoucího,
5. pane vedoucí,
6. o panu vedoucím,
7. s panem vedoucím

Tak samo "(pan) průvodčí" (bez (pana) průvodčího... s (panem) průvodčím).

---

Elektrický proud:

elektrická vodivost CS
=
konduktancja PL:
G = 1/R [S]

měrná elektrická vodivost CS
=
konduktivita CS
=
konduktywność PL:
σ = 1/ρ [S/m]
(sigma = 1/ró)

vodič CS = drát CS potocznie
=
przewodnik (eletryczny) PL = drut PL potocznie

polovodič CS
=
półprzewodnik (elektryczny) PL

I krótkie spojrzenie na Słowację,
znaczy z drutów na drogi:

vodič SK = kierowca PL

Řadí vs. řádí vs. řády

Fri, 07 Apr 2023 00:19:48 +0200

07. 04. 2023: Řadí vs. řádí vs. řády

1)

řadí CS
– 3. os. czasu teraźniejszego, liczby i pojedynczej i mnogej, trybu orzekającego od czasowniku "řadit"

– zmienia(ją) biegi

– systematycznie porządkuje/ą coś, że by to być uporządkowane logicznie po kolei
– řadí se: organizuje/ą się do kolejki

– klasyfikuje/ą i zalicza(ją) coś lub kogoś do jakieś grupy (np. w ramach taksonomii)

Widzimy pokrewność
z "řada", "řád" i "pořádek" CS;
znaczy z "rzęd", "rząd" i "porządek" PL.
Uwaga, "řád" to coś innego niż "rząd", ale wszystko to jest pokrewne z porządkiem.

2)

řádí CS
– 3. os. czasu teraźniejszego, liczby i pojedynczej i mnogej, trybu orzekającego od czasowniku "řádit"

– rozrabia(ją) PL
(robi szkodę, balagan, huk, niszczy, krzyczy, łamie prawo; cokolwiek negatywnego na dużej skali)

– szaleje/ą PL
(coś robi na dużej skali, znaczy raczej jakąs zasadniczą rewolucje na wielkej powierzchni (całe mieszkanie; cały pokój), nawet coś pozytywnego; jednak tylko w niektórych kontekstach, np. gdy wszystko przeorganizuje w ramach remontu lub sprzątania lub reorganizacji)

3)

řády
– liczba mnoga od słowa "řád" CS

řád CS:

- řád; medaile; metál (potocznie) CS = order, medal PL

- regulamin PL; "jízdní řád" CS = "rozkład jazdy" PL
- porządek, system;
sytuacja, gdy się działa wg regulaminu, zasad i systemu (czynność zgodnie z przepisami, zalecenieami lub rozkazami);
stan, gdy jest wszystko uporządkowane i zorganizowane (np rzeczy w półkach lub szufladach)

- "rzęd" PL w matematyce itp. (coś jak stopień zaawansowaności czegoś);
– w tym ile rzędów ma numer;
to, co by matematik u desítkového čísla nazval "desítkový logaritmus";
potocznie niepoprawnie mówiąc: "ile ma ten numer zer" / "kolik má to číslo nul"
– např.: "vyšší řády", "nižší řády", "řádově stejné/podobné číslo", "řádově tisíce korun", "řádově nižší/vyšší stovky korun"

Podsumuwując:

"Řadit" znaczy zgrubsza organizować i porządkować (w niektórych kontekstach),
natomiast "řádit" w większości kontekstów znaczy zgrubsza robić chaos, balagan, łamać prawo, itp.

Kreski więc są w czeskim naprawde ważne :)

I proponuję cieszyć się, że w różnicy od niektórych azjatyckich języków w czeskim nie jest ważna wysokość tonu głosu :)
(Z wyjątkiem zdania pytającego.)

Sní: Śni, marzy, zje. S ní: Z nią

Thu, 06 Apr 2023 23:06:43 +0200

06. 04. 2023: Sní: Śni, marzy, zje. S ní: Z nią

"sní" CS
– czasownik; 3. osoba, liczba pojedyncza
– z polskiego punktu widzenia 3 różne znaczenia,
z tego dwie bliskie, i trzecie chyba trochę zaskakujące
– z czeskiego punktu widzenia dwie różne słowa

1)
śni (śnić) PL
(podczas spania widzi sen)

2)
marzy (marzyć), śni (śnić) PL
(ma marzenie)

3)
zje (zjeść) PL

Např.:

"Vždy sní oběd velmi rychle." CS
=
"Zawsze zje obiad bardzo szybko." PL

Ad 1 i 2
– aspekt niedokonany (nedokonavý vid)
– czas terazniejszy

Ad 3
– aspekt dokonany (dokonavý vid)
– czas przyszły

---

"s ní" CS
=
"z nią" PL

wymowa:
[sní]
taka sama jak w razie słowa "sní"

---

Sní, že s ní sní snídani.
=
Marzy, że z nią zje śniadanie.

---

Dodatek ad 1
(podczas spania widzieć sen)

Zdát se
a) wydawać się
b) śnić się

a)
Zdá se mi, že přijdeme pozdě.
Wydaje mi się, że przyjdziemy późno.

b)
Zdálo se mi, že jsme přišli pozdě.
Śniło mi się, że przyszliśmy późno.

(W znaczeniu ad 2 wyżej, marzyć, nie używa się tego słowa.)

Paseka není pasieka

Mon, 27 Mar 2023 19:57:22 +0200

27. 03. 2023: Paseka není pasieka

včelín CS ~ pasieka PL
paseka CS ~ polana PL

-----

pasieka PL
=
včelín CS

Przynajmniej tak mówi słownik.

Jednak czeskie "včelín" jest typowo barakowóz lub barak lub podobna konstrukcja, w której tuż obok siębie jest pod wspólnym dachem więcej uli.
Więcej uli na jednej konstrukcji lub bardzo blisko siebie chyba też może być "včelín", nawet bez wspólnego dachu.

Po polsku "pasieka" jest raczej teren, na którym są ule.
To bym po czesku powiedział chyba po prostu "úly"; ale nie wykłuczone, że też można to nazwać "včelín".
Te granice między znaczeniami są trochę rozmyte.

Udało się mi znalezć idealne (dokładne) polskie tłumaczenia czeskiego słowa "včelín":
– pawilon pszczelarski PL
– barakowóz pszczelarski PL
– wóz pasieczny PL

-----

paseka, palouk; mýtina CS
=
polana; karczowisko, poręba PL

(Nie potrafię dokładnie i z pewnością zdefinować granicy znaczeń tych słów wg (nie)obecności pni.)

-----

Idiom:
"Udělat (někde) paseku", "Udělat v tom paseku", "Udělat v něčem paseku"
- Zrobić w tym chaos i balagan, popsuć tam system i porządek. Np. w księgowości, itp.

Bliskie jest też:
"Udělat v tom hokej"
- Zgrubsza to samo; zrobić w czymś chaos i zamęt.

Ten idiom z hokejem ma szersze znaczenie:

- Można mieć w czymś hokej ( = chaos, zamęt),
jako wynik i stan,
"Má v tom hokej.";
natomiast pasekę można tylko zrobić.

- Hokej można mieć nie tylko np. w księgowości, ale też w wiedzy na jakiś temat.

Jednak "udělat paseku" może znaczyć też zniszczyć wszystko, spowodować szkodę.

-----
-----

Dla zupełności i podsumuwując:

ul PL
=
úl CS

pawilon pszczelarski, barakowóz pszczelarski, wóz pasieczny PL
=
včelín CS

pasieka PL
~
včelín / úly CS
(W zwykłym niefachowym czeskim chyba nie mamy takiego słowa.)

polana, poręba, karczowisko PL
=
paseka, palouk, mýtina CS

barakowóz PL
=
maringotka CS

-----

Zniszczyć wszystko PL
(potocznie; idiom)
=
Udělat paseku CS

Zrobić chaos, balagan, zamęt PL
(potocznie; idiom)
=
Udělat paseku; Udělat v tom hokej CS

Mieć w czymś chaos, balagan, zamęt PL
(potocznie; idiom)
=
Mít v něčem hokej CS

-----
-----

Zdjęcie:

Autobusový přívěs Karosa B40 přestavěný na včelín.
(Przyczepa autobusowa Karosa B40 przebudowana na barakowóz pszczelarski.)

V původní podobě sloužil pro přepravu cestujících.

Československý autobusový přívěs Karosa B40 byl určen typicky pro použití s autobusem Škoda 706 RO.
Jeho nástupce, modernější polský Jelcz P-01E, byl určen typicky pro použití s modernějším autobusem Škoda 706 RTO (Československo), resp. Jelcz Ogórek (Polsko).
Tyto přívěsy navazovaly na starší autobusový přívěs Sodomka PRK 6 ze 40. let 20. století.

Autobusové přívěsy bylo možné ve velkých městech připojit i za trolejbus,
a na venkově naopak za traktor.

Někdy se těmto přívěsům přezdívalo "Babosed" – od slov "baba"/"bába"* a "sedět",
pravděpodobně v souvislosti s přepravou pracovnic na pole.
(* Uwaga, słow "baba" i "bába" polecam nie używać.)

Autobusové přívěsy pro přepravu cestujících se v Československu používaly cca do 70. let 20. století.
Pak byly nahrazeny kloubovými autobusy (harmonikami**).
Dnes u nás není přeprava cestujících v přívěsu považována za bezpečnou.
Moderní autobusový přívěs, používaný v běžném provozu jako prostředek hromadné dopravy osob, jsem viděl v běžném provozu v roce 2004 ve Švýcarsku.

**
harmonika CS
- harmonijka ustna PL
- akordeon PL ***
- autobus przegubowy PL ****

***
"akordeon" CS,
potocznie niepoprawnie też "(tahací) harmonika" CS:
akordeon/harmonijka z klawiszami podobnymi jak na pianie

tahací harmonika, harmonika, heligonka CS:
harmonijka/akordeon tylko z guzikami,
bez klawiszów podobnych jak na pianie

****
autobus przegubowy, przegubowiec PL
=
kloubový autobus, kloubák CS,
harmonika CS (z powodu miechu takiego jak na harmonijce/akordeonu)

Snímek z internetu / archivu; autora neznám.

Co najmniej vs. jak najmniej; jak

Wed, 15 Mar 2023 21:27:11 +0100

15. 03. 2023: Co najmniej vs. jak najmniej; jak

1) Co najmniej vs. jak najmniej:

co najmniej, przynajmniej PL
=
alespoň, aspoň, přinejmenším, nejméně, minimálně CS

jak najmniej PL
=
co nejméně, minimálně CS

Sytuacja z życia – Co mnie zainspirowało do tego postu – Zauważyłem ogłoszenie:

"Wymagania: Znajomość języka w stopniu co najmniej zaawansowanym."

"Cože? Oni potřebují, aby ten člověk uměl uměl ten jazyk co nejméně?"

Dla kontekstu warto dodac, ze akurat w tym ogloszeniu upierali sie na tym, ze jako pracownika poszukuja tylko i wylacznie studenta.
Co byl powod publikacji screenshotu tego ogloszenia w FB grupie polskich lingwistow, gdzie niektorzy czlonkowie tej grupy to ogloszenie krytykowali.
Wiec to wyobrazenie, ze poszukiwana jest osoba z jak nejmniejsza znajomoscia jezyka, wygladalo wiarygodnie :)

Uwaga, slowo "minimálně" w czeskim ma obie te znaczenia,
jak mozna zauwazyc wyzej.

-----

2) Podobny temat – jak:

jak CS
=
jak, w jaki sposob, w jakim stopniu, itp. PL

jestli, pokud; když CS
=
jeżeli, jeśli, kiedy; gdy; jak PL

=>

jak PL
– jak CS (sposob, droga, metoda; miara, stopien)
– jestli, pokud CS (binarny warunek, "if" EN)

jakmile CS
=
jak tylko PL

jak mile CS (przyslowek; krotka koncowka)
=
jak miło (w jak miły sposób, do jakiego stopnia miło)

jak milé CS (przymiotnik; dluga koncowka)
=
jak miło, jakie (jest to) miłe PL

Uwaga:

"Jestli / pokud / jestliže / v případě, že
chceš jet, tak..." CS
=
"Jeżeli / jeśli / w przypadku, że
chcesz jechać, to..." PL

vs.

"Když
chceš jet, tak..." CS
=
"Skoro
chcesz jechać, to..." PL

Mówiąc "Když chceš..." orzekamy, twierdzimy i informujemy, że ten drugi coś chce. Co go może ładnie zirytować, jeżeli właśnie tego akurat nie chce.

Jednak w czasie przyszłym możemy powiedzieć "Když budeš chtít, ...", "Když přijdeš, ...", itp.
I będzie to coś jak jeżeli / jeśli / jak, albo nawet kiedy i gdy.
Jak angielskie "if", trochę też jak angielskie "when".

Natomiast jeżeli zakładamy, że coś w przyszłosći prawie na murbeton będzie, tylko nie wiemy kiedy, i chcemy się odnieść do tego nieznanego momentu, to użyjemy "až":
"Až budeš chtít, ...", "Až přijdeš, ...", "Až nastane blackout, ...".

W serii filmów "Básníci", o której tutaj dawniej pisałem, zabrzmieło zdanie zgrubsza jak:
"Až budu na ministerstvu, a já tam budu, tak si pamatuj, že tam máš známou." (Albo coś w tym sensu, ale ważne jest to "až" z tym przekonaniem, że to jest pewna przyszłość.)

Hydraulika, gaz, ...

Thu, 02 Mar 2023 22:59:16 +0100

02. 03. 2023: Hydraulika, gaz, ...

hydraulika PL
- vodoinstalace, voda CS
(domowa instalacja wodociagu i kanalizacji)
- topení CS
(ogrzewanie; instalacja ogrzewania)

hydraulik PL
- instalatér CS (woda)
- topenář CS (ogrzewanie)
- instalatér, topenář CS

Uwaga – zdrada:

hydraulika CS
=
hydraulika siłowa PL

Jak sie po czesku powie "hydraulika", to kazdemu wpadnie do glowy tylko i wylacznie przekazywanie mocy,
np. cos na temat koparek, sterowania, hamulcow, itp.

Pewnie Czechowi nie wpadnie do glowy woda!

---

vodovod CS = wodociąg PL

pitná voda CS
– woda do picia

užitková voda CS
– czysta woda, ktorej nie mozna pic

TUV (cs) = teplá užitková voda CS
– czysta ciepla woda, ktorej nie mozna pic

karma CS (potocznie)
= junkers PL (hovorově)

odpad, kanalizace CS
– kanalizacja, zuzyta brudna woda

vodné a stočné CS
– oplata za dostawe wody do picia (vodné)
i za uzywanie kanalizacji (stočné)

VAK (cs) = vodovody a kanalizace CS
– firma, ktora zarzadza rurami w publicznej sieci, dostarcza czysta wode i czysci wode odpadowa

šedá voda CS = szara woda, ścieki szare PL
(woda zużyta np. do mycia rąk, którą można jeszcze użyć np. do spłukiwania toalety)

---

tekutina CS = płyn PL
- Ne jen kapalina, ale i plyn.
I když to lidé v praxi často nerozlišují.
- Nie tylko ciecz, ale tez gaz.
Chociaz to ludzie w praktyce czesto nie odrozniaja.

plyn CS = gaz PL
- Trzecia faza fizyczna, np. para.
- Dziala dla gazu ziemnego, propan-butanu i innych gazow do palenia.
- Dziala tez dla pedalu w aucie.

kapalina CS = ciecz PL

skupenství CS (rodzaj nijaki)
=
faza fizyczna, stan skupienia materii PL

Gaz CS – tylko radzieckie/ruskie auto Gaz i jego producent Gaz

Gazík CS (potocznie) – radzieckie/ruskie auto Gaz 69
(Moze sie zdarzyc, ze ktos tego z niedokladnosci lub braku wiedzy uzyje dla UAZ 469;
moze sie zdarzyc, ze ktos tego uzyje tez dla nowoczesnego auta Gaz;
moze sie zdarzyc, ze ktos tego z braku wiedzy uzyje generalnie tez dla ARO lub inna starsza terenowke,
tak samo, jak dzis ktos powie "džíp" CS mowiac o ktorejkolwiek terenowce.)

brzdová kapalina CS = płyn hamulcowy PL
– Fizykalnie płyn PL (tekutina CS) ma szersze znaczenie niż kapalina CS (ciecz PL), jednak w razie hamulcow sie to w ten sposob uzywa.

hydraulický olej CS
- płyn do hydrauliki siłowej poza hamulcami
- np. dla koparki, dla sterowania tylnej osi przyczepy, itp.

na pełnym gazie PL
=
na plný plyn (poprawnie);
s nohou na podlaze (potocznie);
s cihlou na plynu (potocznie, lekko archaicznie);
na plnej céres (bardzo potocznie) CS.

---

plynovod CS = gazociąg PL

topení CS = ogrzewanie PL

pneumatický rozvod,
rozvod tlakového vzduchu,
rozvod stlačeného vzduchu CS
=
instalacja pneumatyczna,
instalacja sprężonego powietrza PL

vzduchotechnika, ventilace CS
- instalacja wentylacji (np. z lekkimi rurami o srednici 100 mm i wiecej; z ciesnieniem prawie atmosferycznym)

parovod CS
– rurociag z para wodna z ocieplowni, do ogrzewania domow w centrum duzego miasta

---

Typowy opis czynnosci firmy:

CS zwiezle:
- topení;
- voda;
- plyn.

(Często używane razem:
"topení – voda – plyn")

CS formalnie:
- topenářství;
- instalatérství, vodoinstalatérství, vodoinstalace;
- plynoinstalace, plynoinstalatérství.

PL:
- instalacja ogrzewania;
- instalacja hydrauliczna;
- instalacja gazowa.

Typowa nazwa zawodu:
- topenář;
- instalatér, vodoinstalatér;
- plynař, plynoinstalatér.

Dům, stůl, kůň, domů, ... u, ů, o

Wed, 01 Mar 2023 22:42:08 +0100

01. 03. 2023: Dům, stůl, kůň, domů, ... u, ů, o

Kdo, co:
dům, stůl, kůň, nůž, vůz

Bez koho, čeho:
domu, stolu, koně, nože, vozu

Malý kdo, co:
domek, stolek, koník, nožík, vozík

Literki "ů" vs. "o"
w czeskim alternują,
w podobny sposób jak i w polskim w niektórych słowach:

Mianownik:
stół, nóż PL

Dopełniacz:
bez stołu, noża PL

Mały (mianownik):
stolik, nożyk PL

Czeskie "ů" swoim kółkiem wskazuje na "o",
które w tym miejscu tego słowa stosuje się w języku polskim i innych słowiańskich językach.

Chodzi o pamiątkę na j. starosłowiański,
gdzie w tym miejscu było coś jak "uo",
i każdy język coś z tego sobie wziął.

- Polski wziął z tego sobie "o";
albo "ó" wyglądające jak "o" i czytane jak "u".

- Czeski z tego sobie wziął albo "o";
albo długie "ů", nad którym się pisze jakby małutkie "o"
(oczywiście z szacunku do polskiego i jego "o" w tym miejscu :) ).

- Słowacki ma np. słowo "kôň", które czyta się zgrubsza jako [koń] albo [kuoń] z tylko bardzo lekkim śladem po tym "u".

Więc np. w słowie "stół" polski pisze "o" i czyta "u",
natomiast w słowie "stůl" czeski pisze i czyta "u", ale dodatkowo pisze małutkie "o".
Miło widzieć, że to mamy praktycznie tak samo, tylko trochę na odwrót :)

Działa to też w koncówkach gramatycznych:
Pět domů = Pięć domów.
Po czesku piszemy "u" z kółkiem, czytamy długie [u];
po polsku pisze się "o" i czyta [u].

Trochę więcej w mojim wstepnym videowykładzie "Wymowa czeskiego dla Polaków", slide 26
https://www.adamek.cz/pl/czeski/wymowa/

Specjalne czasowniki dla pojedynczych czynności w czeskim + fotosłowniczek sáňky, pekáč, ...

Wed, 01 Mar 2023 20:24:27 +0100

01. 03. 2023: Specjalne czasowniki dla pojedynczych czynności w czeskim + fotosłowniczek sáňky, pekáč, ...

1)
Zvláštní slovesa pro jednotlivé činnosti v češtině,
která v polštině neexistují jako extra vyhrazená slovesa

a) (Zimní) sporty

bruslit CS = jeździć na łyżwach PL
lyžovat CS = jeździć na nartach PL

(
Rzeczowniki:

ta jedna brusle CS = ta jedna łyżwa PL
ty jedny brusle CS = te łyżwy (jedna para) PL

ta jedna lyže CS = ta jedna narta PL
ty jedny lyže CS = te narty (jedna para) PL

kolečkové brusle, inlajny CS = rolki PL
kolečkové brusle CS = wrotki PL
)

sáňkovat CS
=
jeździć na sankach drewnianach lub metalowych PL
(steruje się i hamuje nogami)

pekáčovat; bobovat CS
=
jeździć na sankach plastikowych PL
(steruje się i hamuje rękami – albo za pomocą dźwigni, albo bezpośrednio rękami w rękawicach)

(
Rzeczowniki:

saně, sáně, sáňky CS
=
sanie, sanki drewniane lub metalowe PL

boby CS
=
sanki plastikowe PL

pekáč CS
- brytfanna PL
(na Morawach "brutvan(a)", ale nie jest to bardzo znane w Czechach)
- sanki plastikowe, w ktorych sie siedzi
- auto w bardzo złym stanie, bardzo niskiej wartości
)

b) Jídlo během dne

snídat CS = jeść śniadanie PL
svačit CS = jeść drugie śniadanie PL
obědvat CS = jeść obiad PL
svačit CS = jeść podwieczorek PL
večeřet CS = jeść kolację lub obiadokolację PL

nasnídat se CS = zjeść śniadanie PL
nasvačit se CS = zjeść drugie śniadanie PL
naobědvat se CS = zjeść obiad PL
nasvačit se CS = zjeść podwieczorek PL
navečeřet se CS = zjeść kolację lub obiadokolację PL

https://www.adamek.cz/cestina-polsky/materialy/dny-mesice/

c) Boty

obout; obout se CS
=
założyć buty; założyć sobie buty PL

("Obuć" i "obuć się" PL już jest wg dostępnych źródeł w polskim archaizmem;
podobnie jak te czasowniki dla jedzenia podczas dnia w polskim.)

--------------------------

2)
Slovesa pro jednotlivé činnosti,
která existují v češtině i v polštině

plavat CS = pływać; unosić się PL

surfovat [serfovat] CS
=
surfować PL
- Uwaga, po czesku piszemy "u" i czytamy "e".
- Może być na wodzie
- Może być na internecie, jednak sądze, że się to używalo bardzo zgrubsza w latach 2000 do 2010, i teraz już raczej nie. Osobiście uważam to za neologizm i archaizm w jednym słowie.

střílet CS = strzelać PL

fotografovat CS (poprawnie);
fotit CS (potocznie)
=
robić zdjęcia, fotografować PL;
focić PL

Po czesku teoretycznie tez mozna powiedziec "pořizovat snímky", ale raczej tylko wyjatkowo, w niektorych kontekstach/sytuacjach;
uzywamy to raczej w aspekcie dokonanym "pořídit pár snímků", "udělat pár fotek" ~ "zrobić parę zdjęć";
natomiast generalnie i niedokonanie po prostu "fotit" lub "fotografovat".

točit, natáčet (film/video), filmovat CS
=
kręcić (film/video), filmować PL

Czasami (dawniej?) uzywalo sie slowo "filmovat" tez jako lekko pogardliwe oszacowanie czynnosci pilkarza, ktory po lekkim kontakcie z przeciwnikiem gra, ze zostal powaznie ranny.
Krytyczne stwierdzenie "(jen(om)) filmuje" wiec znaczy, ze pilkarz jest w ten moment aktorem.

--------------------------

3)
Činnosti, pro které v češtině nemáme extra slovesa,
stejně jako v polštině

hrát fotbal, košíkovou/basket, volejbal, nohejbal, ...

Může být "zakopat si", "začutat si"
– hovorově "zahrát si fotbal"

Může být "zapinkat si" nebo "pinknout si"
– hovorově "zahrát si tenis", "zahrát si přehazku"*, "zahrát si volejbal", "zahrát si beach/plážový volejbal"

*(přehazovaná, přehazka = rekreační light alternativa k volejbalu;
přehazovačka, přehazka = przerzutka do zmiany biegów na rowerze)

hrát na kytaru, na housle, na elektrickou kytaru, ...

hrát na schovávanou, hrát schovku,
zahrát si na schovávanou, zahrát si schovku,
hrát na honěnou, na babu, ...

--------------------------

4)
Fotografie:
Sáňky, boby, pekáč a spol.

Fotografie jsou z internetu, vyhledané s užitím filtru "Creative Commons licenses",
autoři snímků neznámí, snímky vesměs pocházejí z katalogů výrobců.

Popisky a fotografie ve stejném pořadí:

0. Klasické dřevěné sáňky/saně

1. Klasické dřevěné sáňky/saně (s průpletem)

2. Klasické dřevěné sáňky/saně (s průpletem a ohrádkou)

3. Kovové sáňky (s dřevěným sedátkem)
Moderní typ; fotku staršího provedení jsem nenašel.

4. Kovové sáňky (s textilním sedátkem)
Měl jsem modré trubky a oranžový potah, na internetu jsem v aktuální nabíce našel černo-oranžové.
Existovala i verze s dřevěným sedátkem na prakticky stejném kovovém rámu.

Jsou hodně malé, tak bych se asi vyhnul slovu "saně".

5. Boby Kamzík

Určitě to není "pekáč";
a nejsou to úplně typické "sáňky".

Ideálně jsou to asi "boby",
ale asi to mohou být i ty "sáňky".

Oproti saním mají širší ližiny,
oproti pekáči mají plochu pro kontakt se sněhem menší.

"Kamzík" je obchodní označení tohoto konkrétního typu.

Boby kamzík mají úložný prostor.

Před cca 30 nebo 35 lety jsem je měl, resp. doufám, že je stále ještě mám, v oranžové barvě;
dodnes jsou na trhu (v jiných barvách).

Není to pekáč, brzdí a řídí se nohama
=> sáňkuje se.

6. Boby Kamzík – snímek s otevřeným víkem úložného prostoru.

7. Pekáč

Oficiálně "boby",
hovorově "pekáč".

Na snímku klasický nejtypičtější český model "Champion".

Je to pekáč, brzdí a řídí se rukama
=> pekáčuje se

8.
Pekáč s volantem
oficiálně: říditelné boby
(
volant CS = kierownica zgrubsza taka jak w samochodzie, zgrubsza okrągła
řidítka CS = kierownica jak na rowerze lub motocyklu
)

Na snímku asi dovozový Superbob Eda; pamatuji ho z (druhé) poloviny 90. let jako tehdejší novinku.

9. Skibob

10. Skibob s volantem

Praga V3S, Praga S5T

Sun, 26 Feb 2023 12:52:49 +0100

26. 02. 2023: Praga V3S, Praga S5T

K článku o tom, jak v češtině čteme názvy a kategorie označené písmeny,
jsem chtěl dopsat dodatek o různých výslovnostech názvu, resp. lidových názvech, terénního nákladního automobilu Praga V3S.

Ale trochu jsem se rozepsal, takže tento stručný text o Vejtřasce (P V3S) a její sestře S5T sem vkládám jako samostatný článek:

------

# Praga V3S

Její názvy postupně vznikly takto:

Zadání pro konstrukci:
"vojenský třítunový speciál"
(v terénu uveze 3 tuny; na silnici 5 tun)

=>

oficiální název "Praga V3S"

=>

hovorová výslovnost

[vé – tři – eska]

=>

hovorové názvy:

Vejtřaska,
Vejtra,
Vejda,
Véeska

Praga V3S je určena do terénu, má znak náprav 6×6 (6 kol, všechna poháněná).

K tomu má také portálové nápravy (přímo u kol jsou redukce, díky tomu jsou poloosy a diferenciál umístěny výše než ve středu kola, což zvyšuje světlou výšku vozidla nad terénem).

I když jde o veterána, konstrukčně starého cca 70 let, tak se stále v praxi používá, protože žádné novější auto srovnatelných parametrů nedokáže v praxi to, co ona.
(ta Vejtřaska, ženský rod)

------

# Praga S5T

Vejtřaska měla i silniční sestru:

Zadání pro konstrukci:
"silniční pětituna"
(uveze 5 tun po silnici)

=>

oficiální název "Praga S5T"

=>

hovorová výslovnost

[es – pětka]

To "té" v jejím případě nečteme, od toho se v jejím případě nějak abstrahovalo :)

Praga S5T měla znak náprav 4x2 (4 kola; zadní poháněná) a vyšší rychlost jízdy (rychlejší převody) než P V3S.

[Espětka] už je mnohem vzácnější, na silnici ji nahradily modernější vozy, její schopnosti nebyly tak unikátní jako v případě dodnes nepřekonané (a nenahrazené) V3S.

------

# Obě

P V3S vs. P S5T lze rozeznat na první pohled už podle odlišné masky (PL: "gril").
Praga S5T má nad nárazníkem masku přes celou šířku, a v ní zasazena světla.
Oproti tomu Praga V3S takovouto masku (PL: "gril") nemá, mřížka pro chlazení motoru je součástí kapoty (PL: "maska").

Jinak jsou si ale oba tyto automobily podobné;
silniční S5T je odvozena z terénní V3S.

Obě mají dveře otevírané "proti větru" (PL: "kurolap").

A i když na pohled mají oba automobily příď (hovorově: "čumák" CS / "dziób" PL),
a opravdu mají kapotu (PL: maskę), nejsou to bezkapotové / trambusové automobily,
tak přinejmenším V3S má motor spíše v kabině, mezi řidičem a spolujezdcem, než v té přídi pod kapotou.

Oba vozy mají vzduchem chlazený motor, a přijíždějící V3S člověk pozná už podle zvuku.
(S5T už jsem opravdu dlouho nepotkal, tak si nejsem jistý, jaký má zvuk, když má rychlejší / silniční převody.)

Aby Praga V3S nastartovala i během tuhé zimy, dávaly se jí "přečíst noviny".
(PL: Dawało się jej "przeczytać gazetę".)
Čili, do sání vzduchu se vkládaly hořící noviny, aby se vzduch nasávaný motorem předehřál, a aby se tak nafta v motoru dokázala vznítit.

Terénní V3S byla vyráběna v letech 1953 až 1990.

Silniční S5T byla vyráběna v letech 1956 až 1972.

Vejtřasku lze občas potkat i dnes, a to i při práci.

Espětku už běžně neuvidíte.
Espětku jsem v pracovním nasazení občas vídal v dětství, v 90. letech.

Espětka zmizela částečně proto, že byla vyráběna kratší dobu než Vejtřaska,
částečně proto, že její výroba skončila dříve,
a jak už jsem naznačil výše, tak částečně i proto, že na rozdíl od terénní V3S byla nahraditelná (a reálně nahrazena) novějšími vozy.

Tolik stručný rychlý dodatek na téma dalších variant lidového názvu pro automobil Praga V3S.

------

# Fotografie automobilu Praga V3S:
23 snímků
Všechny tyto fotky jsou mé vlastní dílo.

Fotografie V3S jsou zde umístěny chronologicky, v pořadí, jak jsem je vyfotil.

Všimněte si, že nejstarší fotky Pragy V3S, které zde vidíte, jsem pořídil v květnu 2012 na výstavě historických vozidel, jíž se Vejtřaska účastnila už jako veterán (historické vozidlo).

A ty nejnovější jsem vyfotil při rekonstrukci vlakového nádraží v červenci 2019, kde Praga V3S ještě sloužila jako vysokozdvižná montážní plošina pro práci techniků ve výšce.

05/2012: Některé kusy už jsou šetřeny jako veterány

07/2019: Některé kusy jsou stále v ostrém pracovním nasazení

To je Praga V3S.

Poznámka k fotkám:

Pokud má vozidlo registrační značku s písmenem "V" (veterán) a zeleným písmem, tak už je to oficiálně historické vozidlo a nesmí se používat k podnikání.

Pokud má normální registrační značku, tak to veterán být nemusí, ale může.
Ne všechna vozidla na srazech už jsou veterány, např. Retroměstečka se účastní i zajímavá vozidla, která ještě slouží k normální práci.

Podrobnější informace ke snímkům (v pořadí, jak jsou zde publikovány):

1.5.2012
Nové Město nad Metují
výstava historických vozidel
2 fotografie

3. 10. 2015
Pardubice
Retroměstečko
10 fotografií
- Po štábní hasičskou včetně
"Štábní" nástavba je obecně pevná uzavřená skříň s okny ("štáb" CS = "sztab" / "kwatera główna" PL)
- Pokud byste se divili, proč má Praga V3S tryskový motor (PL: "Praga V3S odrzutowiec?"), tak je to proto, že tím motorem rozmrazuje letištní plochy – čistí plochy letiště od sněhu a námrazy.
https://cs.wikipedia.org/wiki/Odmrazovac%C3%AD_za%C5%99%C3%ADzen%C3%AD_OZ-88

1. 10. 2016
Pardubice
Retroměstečko
4 fotografie
- 1× štábní vojenská khaki (Všimněte si okenice na předním ze tří levých oken nástavby.)
- 2× vrtná souprava (Je velice pravděpodobné, že stále slouží svému účelu a vrtá studny. Všimněte si modernějšího provedení předních světlometů.)
- 1× pojízdná dílna, která dříve sloužila u firmy provádějící stavby na železnici, zde už veterán (Všimněte si, že má železniční nápravu pro jízdu po železničních kolejích.)

21. 9. 2018 (1 fotografie)
a 29. 10. 2018 (2 fotografie)
Náchod
Oprava železniční trati
Pojízdná dílna (základ jako štábní) i s přívěsem, v popředí sklápěč(ka).
Tyto štábní přívěsy byly běžný doplněk, obvykle vojenské v khaki barvě.
Běžně měly u oken okenice, stejně jako štábní V3S.
Sloužily i jako polní kuchyně apod.
Zásadní nevýhoda tohoto přívěsu je, že člověk vysoký 185 cm se v něm nepostaví rovně.
Asi to platí i pro automobil V3S, ale to jsem nikdy nezkoušel.

13. 5. 2019
Hronov
2 fotografie
Hasičská P V3S s druhou kabinou pro přepravu hasičského družstva.
Tato V3S stála na dvoře u dobrovolných hasičů vedle jimi běžně používaného VW Transporteru T4, ale podle výbavy předpokládám, že už ji mají jako veterána. (Kdyby ji chtěli oficiálně používat pro ostré akce, musela by už mít novější majáky.)

18. 7. 2019
2 fotografie
Jaroměř
Rekonstrukce vlakového nádraží nebo oprava železniční trati (možná oboje).

------

# Fotografie Praga S5T

19. 5. 2012
Kamionshow
4 mé vlastní fotografie
(modro-bílý valník, modro-oranžový valník)

1 černobílý snímek z archivu,
autor fotografie neznámý:
Praga S5 tahač návěsů + návěs Orličan N7S
(Dle popisu snímku v archivu; v těch návěsech se nevyznám.)

Áčko, béčko, ... zetko

Sat, 25 Feb 2023 23:03:38 +0100

25. 02. 2023: Áčko, béčko, ... zetko

[áčko] CS (potocznie)

- ŘP sk. A:
řidičský průkaz skupiny A
řidičský průkaz na motocykl
řidičák na motorku (potocznie)
papíry na motorku (potocznie)
papíry na mašinu (potocznie)
("mašina" CS w tym kontekście: duży, mocny motocykl)

- vitamín A

- krevní skupina A

- třída I. A, II. A, III. A, atd. na základní nebo střední škole

- pavilon (budova) A
(v nemocnici, na výstavišti, v ZOO, ...)

- budova A
(v případě univerzity, muzea, divadla, úřadu, školy, ...)

- linia metro A w Pradze

- literka A gdzieś napisana na tablicy, jeżeli o niej trzeba powiedzieć, że jest zetrzena, zabrudzona, że obok niej powinien być obrazek, że powinna być innym kolorem, itp.

- część A dużego formularza, jeżeli jest podzielony na części oznaczone literkami

- grupa osob, towaru, kont, pozycji, lub byleczego innego oznaczona jako A

- kategoria A w bylektórym systemie lub rejestru (w tym "zbrojní průkaz", potocznie "zbrojní pas" lub "zbroják", znaczy pozwolenie na broń, tam też grupa/kategoria A będzie "áčko")

- první generace konkrétního typu automobilu Opel
(Opel Corsa A = [áčková korsa], [korsa áčko])

- ...

Zawsze coś takiego uważałem za absolutnie naturalne, jednak się dowiedziałem, że w polskim raczej nie ma niczego takiego.
Kiedy na ten temat natrafiliśmy, to powiedzono mi, że jak te przykłady napiszę na FB, to pewnie dostanę od Polaków milion innych przykładów, gdzie my Czesi mówimy "áčko", "béčko", itp.

[béčko] CS (potocznie)

- ŘP. sk. B:
řidičský průkaz skupiny B
řidičský průkaz na osobní automobil
řidičák/papíry na auto/osobák (potocznie)

- reszta analogicznie

Oprócz tego wyrażenie "žádný béčko", które było cool cca 20 – 30 lat temu, znaczy coś jak "znam się na tym", "potrafię", "dam świetnie radę", itp. (ew. też dla innych osob).

Pochodzi to pewnie od jakości, gdzie A jest lepsza i B gorsza.

Tak samo można powiedzieć "béčkový film" na film niskej jakości.

Istnieje też czeski tekst "Béčko z okresního města" na amerikańską country piosenkę "Coward of the County", chociaż to tłumaczenie tam nie jest dokładne (jak zazwyczaj w razie dzieł sztuki).

I obowiązkowo trochę realiznawstwa z czeskiej historii nauki, skoro powyżej mówa o grupach krwi:

Chyba nie muszę pytać, jakiej narodowości był człowiek, który odkrył, że istneją 4 podstawowe grupy krwi (0, A, B, AB). Już z takiego pytania z mojej strony by było jasne, że chodziło o Czecha:

prof. MUDr. Jan Janský
Żył w latach 1873 – 1921;
istnienie 4 grup krwi stwierdził roku 1907.

Honorowi dawcy krwi w Czechach otrzymują za pewne liczby honorowych pobrań płytę pamiętkową lub medal prof. Janského.

[céčko] CS (potocznie)

- ŘP. sk. C:
řidičský průkaz skupiny C
řidičský průkaz na nákladní automobil
řidičák/papíry na náklaďák (potocznie)
(Dawniej mówiło się też "trojka", bo dawniej chodziło o prawo jazdy kategorii 3, ale to mogło być zgrubsza przed r. 1980; ja już tego nie pamiętam ani z dzieciństwa; to już jest historia.)

- jednostka "C:\" w MS-DOSie lub we Windows
– dawniej tak samo działało też "A" i "B" dla FDD (floppy disc drive), jednak to już jest historia

- struna C; akord C

- mały plastykowy przebój Czechosłowacji lat 80.,
umożliwiający zestawianie do łańcuchów;
nie tylko dla dzieci
(proszę zajrzeć na Wikipedię, o co chodziło; link na dole)

- najbardziej kanciasty z czeskich autobusów, Karosa C, z lat 80.

- reszta analogicznie,
tam, gdzie jakieś "C" istnieje

Następnie:

déčko

éčko

efko

géčko

háčko

cháčko

íčko

- to może być też sklep z informacjami turystycznymi, z dużym "i" w logu

- to może być też belka stalowa (do budowy domu, np. jako nadproże lub inny element konstrukcji) z przekrojem kształtu "I" (w cionce szeryf / serif, jak np. "times")

jéčko

káčko

elko

- to może być też element konstrukcyjny kształtu "L"

- w biurze lub potrzebach dla biura może chodić o folder foliowy na dokumenty, typowo np. A4, który ma dwie strony spawane i dwie otwarte

emko

- to może być też Škoda 105/120 M; znaczy "modernizovaná", w produkcji od 06/1983 do cca 1990

- to może być też Škoda 1203 M; znaczy "modernizovaná", z kanciastami reflektorami

- to może być też samochód osobowy, mikrobus, minibus lub autobus (wg kategorii pojazdów UE)

- i byle co innego kategorii "M" lub z sufiksem lub prefiksem "M" w nazwie lub oznaczeniu, wersja produktu, itp.

- analogicznie to działa dla wszystkich literek, to tylko że się na ten temat jeszcze zatrzymałem akurat tutaj, przy "M"

enko

óčko

péčko

qéčko

erko
- m. in. "Škoda 110 R Coupé"
(w Polsce nazywana "czeskie Porsche")

esko
- rzeczy mające literkę "S" w oznaczeniu;
model "S", typ "S",
produkt z linii produktowej "S"
– Škoda 105 S, Siemens S10, ...
(Škoda 105 L = [elko];
Siemens C10 = [céčko])

×

esíčko
- coś o fizycznym kształcie "S"
– podwójny zakręt drogi, gdzie tuż po jednym zakręcie przychodzi zakręt w drugą stronę
– herbatnik / ciastko kształtu "S"
– cześć kręgosłupa

×

Eska
- Czechosłowacka marka rowerów

téčko

- to może być też element konstrukcyjny kształtu "T"

- to może być też skrzyżowanie drogowe kształtu "T"

- ŘP sk. T (potocznie: papíry na traktor)

- Ford model T

- "T-kus" CS (dosłownie: T-kawałek / sztuka)
do polączenia rur (np. PPR)
= "trójnik" PL
(Uwaga, jeżeli już użyjemy numer,
to "trójnik" PL = "rozdvojka" CS,
np. dla 230 V AC.)

- ...

účko

- to może być też belka stalowa (do budowy domu, np. jako nadproże lub inny element konstrukcji) z przekrojem kształtu "U"

- w biurze lub potrzebach dla biura może chodić o folder foliowy na dokumenty, typowo np. A4, który ma trzy strony spawane i jedną otwartą

véčko

- telefon komórkowy otwierany w kształcie "V", nosiony z ekranem przed numpadem
np. Motorola MPx200 (smartphone z WinCE);
np. Motorola V235, V360, Razr V8, V9;
np. Siemens CF62, CL75;
np. LG H410 Wine Smart (smartphone z Androidem);

Pro [dvojité vé], čili pro "W", asi nic nemáme.
Musíme zaimprovizovat:
"véčko", "dvojité vé";
možná by se dalo říci "dvojité véčko",
ale nijak zvlášť zavedené to není.
Správně je to [dvojité vé], a toho bych se asi držel.

ixko [iksko]

ypsilon

Tady asi nic zvláštního nemáme.
Prostě "ypsilon", tak, jak se to písmeno jmenuje správně, oficiálně.

- To może być też skrzyżowanie drogowe kształtu "Y",
ale raczej powiemy więcej, chyba raczej całe "křižovatka (tvaru) ypsilon".

- Jednak: Istnieje teatr, który nazywa się "Ypsilonka".
Ale to tylko ten teatr, nic innego.
Może ktoś by to mógł użyć dla skrzyżowania (ta křižovatka, r. żeński), ale tego nie gwarantuję ani nie zakładam.

zetko

- m.in. też nieobowiązkowe oznaczenie "Z" na pojazdzie początkującego kierowcy,
który już ma prawo jazdy, ale jeszcze nie ma dużego doświadczenia.
"Z" jak "začátečník" ( = "początkujący" PL).

I mogą też nastąpić kombinacje literki z cyfrą, lub więcej literek:

[cé jednička]
- jazykový certifikát C1 dle evropského jazykového rámce (druhý nejlepší ze 6 existujících; nejvyšší je C2)
- řidičský průkaz C1, na malý nákladní automobil
- analogicky jiné podobné případy
– i jiné skupiny a úrovně
(A1, A2, B1 u jazyků i ŘP; C2 u jazyků; D1 u ŘP);
– i jiné obory a oblasti lidské činnosti

[em jednička]
- M1 – osobní automobil nebo mikrobus do 3,5 t a nejvýše 1+8 míst, určený k přepravě osob (více než k přepravě nákladu), dle kategorizace vozidel v EU
- analogicky další případy

[zet trojka]; [zet čtyřka] / [zet čtyrka]
- Konica Minolta Dimage Z3; Z4
- BMW Z3; Z4

[ereso]
- Škoda 130 RS
- Škoda Fabia RS, Škoda Octavia RS

[ešemko], [ešelko], [ešdéčko]
- Autobusy Škoda ŠM 11, ŠL 11, ŠD 11
(městský, linkový, dálkový; délka 11 metrů)
Dla ŠM11 i ŠL11 używa się też żeński rodzaj:
"Ešema" / "Ešemka";
"Ešela" / "Ešelka".

[erťák]
- Autobus Škoda 706 RTO
(jako Jelcz Ogórek)
- czasami też ciężarówka Škoda 706 RT,
ale to jest raczej "Trambus"

"Mates"
- Škoda 706 MTS (zmodernizowany 706 RT)

"Embéčko"
- Škoda 1000 MB
(auto z silnikiem 1000 ccm, z miasta Mladá Boleslav;
złośliwie czytano też jako "1000 malých bolestí")
- Znacznie się używało też dla następnej generacji,
Škoda 100,
chociaż ta już żadnego "MB" w nazwie nie miała.

[erena]
- Praga RN

[vejtřaska]
- Praga V3S

Modelářská měřítka, modelové velikosti:
tétéčko – modelářské měřítko 1:120
háóčko / hánulka – modelářské měřítko 1:87
enko – modelářské měřítko 1:160
...

Tyle na temat naszej czeskiej wymowy literek w oznaczeniu [áčko], [béčko], itp.,
która, jak zrozumiałem, jest dla Polaków fascynująca.

------------

1. zdjęcie:
Vzor řidičského průkazu České republiky
Zródło:
Vyhláška č. 31/2001 Sb.
Vyhláška Ministerstva dopravy a spojů o řidičských průkazech a o registru řidičů
Příloha č. 1 k vyhlášce č. 31/2001 Sb.

2. zdjęcie:
Brązowy i srebrny medal prof. Janského za w sumie 20 honorowych pobrań krwi
Zdjęcie własne
(Tak, medale też własne :) )

3. zdjęcie:
"véčko"
( = komórka otwierana w kształcie "V") Motorola MPx200
Zdjęcie z internetu, prawdopodobnie pierwotnie od Motoroly

4. zdjęcie:
"téčko"
("T-kus" CS formalnie; "trójnik" PL)
Zdjęcie z internetu, prawdopodobnie z katalogu producenta

5. zdjęcie:
"zetko"
Označení O3: Označení vozidla řízeného řidičem začátečníkem
Zródło:
Vyhláška č. 294/2015 Sb.
Vyhláška, kterou se provádějí pravidla provozu na pozemních komunikacích
1. Speciální označení vozidel

Šalupa (i inne łodzie)

Thu, 23 Feb 2023 23:39:57 +0100

23. 02. 2023: Šalupa (i inne łodzie)

šalupa CS (typ plachetnice)
= slup PL
= sloop EN

szalupa PL
= záchranný člun, člun CS

Poznámka pro Čechy:
"szalupa" PL je člun, jímž je vybavena loď.
Nejen záchranný člun, ale i pro plavbu na mělčinu / pevninu, pro práci v okolí lodi, apod.

Notatka dla Polaków:

Na ile wiem, nie mamy ekstra wyrażenia dla tylko takiej łodzi, która jest wyposażeniem większego statku.

Generalnie mniejsza łódź, to "člun". I możemy powiedzieć "záchranný", co znaczy ratunkowy, w sensu do ratunkowego opuścienia pokładu statku.

(Natomiast łódź ratownicza, przeznaczona do tego, że by przyspieszyć na pomoc, to będzie "záchranářský člun".
)

záchranný CS = ratunkowy PL

záchranářský CS = ratowniczy PL

Wracając do tematu szalupy:

Szczerze mówiąc, zaskoczyło mnie, że nawet takie stare słowo (bo "šalupa" to w czeskim raczej nie jest często używane słowo) ma w polskim inne znaczenie niż w czeskim.
Znaczenia takich samych słów w czeskim vs. w polskim bowiem idą każde w swoim kierunku stopniowo w trakcie czasu, więc archaizmy (przestarzałe wyrażenia) zazwyczaj mają w czeskim takie same znaczenie jak w polskim.
I tutaj akurat nie :)

I troche zaryzykuję spróbując pokazać parę wyrażeń nie może dokładnie zdradliwych, jednak nie dokładnie takich samych:

člun CS = łódź PL
(mała albo średnia)
(ale nie kanoe/kanadyjka, nie kajak, nie ponton na dziką wodę; to są lodě, nie čluny;
jednak "člun" moze być na jezioro lub dużą rzekę, rybacki; dmuchany czy klasyczny)

loď CS = łódź, statek PL
(absolutnie dowolnej wielkości; w tym kanoe / kanadyjka; w tym lotniskowiec)

Lodž CS = Łódź PL
(miasto;
skoro chodzi o nazwę własną, to zostały nawet w czeskiej wersji pewne ślady polskiego; i raczej nie zakładam, że by przeciętny Czech w tej nazwie widział "loď")

Jednak nie chcę się na ten temat za bardzo wyraźać, skoro my tutaj u nas między górami nie mamy słownictwa żeglarsko-marynarskiego tyle zaawansowanego. I jeżeli mamy, to się na nim nie znamy.

My się tutaj znamy raczej na kajakach, kanadyjkach i pontonach :)

I tutaj coś pokażę, że jednak jesteśmy specjalistami od wody i wodnej turystyki i wodnych sportów (jeżeli chodzi o rzeky):

pádlo CS
= wiosło, które się trzyma tylko w rękach (np. na kajaku / kanoe)

veslo CS
= wiosło, które jest przymocowane do łodzi (np. na łodzi rybackiej na jeziorze)

Jezeli ktos przy rzece w zwiazku z kanoe / kanadyjka, kajakiem, pontonem powie "veslo" zamiast "pádlo", to chodzi o znaczny wstyd i absolutne faux pas. Na to jestesmy bardzo wrazliwi :)

ponton PL
- raft CS – dmuchana lodz na dzika wode, zazwyczaj dla wiecej osob
- ponton CS – stacjonarna lodz trzymajaca most nad woda, plywajaca konstrukcja mostu

statek CS
- generalnie: gospodarstwo PL (rolnicze na wsi)
- w fachowej nauce o ekonomii: majątek, dobro PL

----------------

Rysunek:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rigging-sloop-berm.svg
Slup z ożaglowaniem bermudzkim z dużym przednim trójkątem
Tomasz Rojek
2006
Creative Commons Attribution 2.5 / GNU Free Documentation License

Jedlý vs. jedovatý

Thu, 23 Feb 2023 23:02:03 +0100

23. 02. 2023: Jedlý vs. jedovatý

jedlý CS = jadalny PL

jedovatý CS = jadowity, trujący, toksyczny PL

jízlivý, jedovatý, kousavý, zlomyslný, pichlavý, uštěpačný CS
(komentář, poznámka, glosa, ...)
=
kąśliwy, zgryźliwy, złośliwy, jadowity PL

Historie železniční trati Choceň – Náchod – Meziměstí – Broumov

Wed, 22 Feb 2023 23:02:06 +0100

22. 02. 2023: Historie železniční trati Choceň – Náchod – Meziměstí – Broumov

Narazil jsem na velice zajímavé video (krátký film) o historii železniční tratě Choceň – Týniště nad Orlicí – Nové Město nad Metují – Náchod – Meziměstí – Broumov.

Video / film v r. 2000 vyrobil meziměstský nadšenec přes historii železnice Petr David.

Film diváka provede po trati i podél ní, zmíní některá turisticky zajímavá místa v okolí, ale především vypráví o výstavbě trati.

Z toho, co jsem před zhlédnutím tohoto filmu nevěděl, mě nejvíc zaujalo, že tratě konkurenčních společností se někdy nepropojovaly, a náklad se tak musel v místě křížení překládat z vlaku na vlak.
V tomto případě konkrétně v Týništi nad Orlicí.

Film zachycuje i dopravu železničních vagónů (jednoho) s nákladem pneumatik po silnici mezi Jetřichovem a Meziměstím (ve filmu na podvalníku taženém Tatrou 815, třínápravovým tahačem přívěsů s dvojkabinou, se dvěma předními nápravami, ve stejném duchu jako bývaly T 813).

Film zmiňuje i odbočku na Dobrušku, propojku s Trutnovem, napojení na Prusko/Německo a později Polsko,
dřívější elektrifikaci tratě z Pruska do Meziměstí;
film zmiňuje nehody a kalamity;
zmiňuje výstavbu trati z Kudowy do Náchoda za druhé světové války,
souvislost italských budovatelů tratě s náchodským hotelem a chatkou v údolí Ledhujky
a spoustu dalších zajímavostí
(příprava významné části tratě pro intenzivní provoz a budoucí dvojkolejnost; sály meziměstského nádraží; atd.)

I když jsem většinu těchto zajímavostí už znal (především z meziměstského železničního muzea), tak jsem si je rád připomněl. Pokud tyto zajímavosti případně ještě neznáte, je to o důvod víc na ten film kouknout.

Pokud vás zajímá historie techniky, doprava, historie Náchoda nebo Meziměstí, tak rozhodně doporučuji ten film zhlédnout:

https://www.youtube.com/watch?v=lUoI7w_7GPM

--------------

Této trati a její výstavbě se věnuje i velice zajímavý článek v Náchodském zpravodaji:
Ročník 2017, říjen (č. 10), str. 7
(Z historie: Historické veřejné stavby: 9. Nádraží),
pod nímž jsou podepsáni PhDr. Jaroslav Čáp a Mgr. Jan Čížek.

Z tohoto článku je pro mě nejzajímavější tato pasáž v samém úvodu, o době před zprovozněním železniční trati Choceň – Náchod – Meziměstí (citace z článku):
"
Dne 15. 5. 1859 byla otevřena železniční trať z Jaroměře do Malých Svatoňovic. Nově vystavěné nádraží nedaleko Starkoče sloužilo oficiálně jako náchodské nádraží pro osobní dopravu a až do roku 1875 neslo německý název Nachod. Jezdily k němu pravidelně dostavníky z náchodské pošty.
"

Trochu mi to připomíná situaci např. v Polici nad Metují, z níž to na její vlakové nádraží je poměrně daleko dodnes.

----

A připomíná mi to i situaci s názvem obce "Čechy", která se postupně přejmenovávala:
Čechy u Olomouce, Čechy u Prostějova, Čechy pod Kosířem.

To podle toho, jak se k té obci postupně přibližovala pošta.

Alespoň jsem se to tak dozvěděl v r. 2014, když jsem se při cestě na koloběžce s návěsem českým vnitrozemím zastavil v tamních dvou muzeích – hasičském a kočárů. Doporučuji navštívit obě, obě jsou pěkná. A jsou hned vedle sebe.

Matice

Sun, 19 Feb 2023 13:39:45 +0100

19. 02. 2023: Matice

nakrętka PL (do śruby)
=
matice CS (formalnie);
matka, matička CS (potocznie)

macierz PL (matematyka)
=
matice CS

macica PL
=
děloha CS

matka; mama, mamusia PL
=
matka; mamka, maminka CS

nakrętka PL (do butelki)
=
víčko CS
(ew. też "uzávěr" CS)