Zkratka na hlavní stranu: Alt + Shift + horní 2(ě)
Linkedin FB e-mail Google Plus Twitter

Hledat na tomto webu

 
 

Osobní blog
Soukromý, neprofesní mikroblog.
Článek č. 258

 


Mluvil jsem = Mówiłem

Czas przeszły czasowników w językach czeskim i polskim; i nie tylko w nich.

------

Bardzo mi się podoba rozmaitość i równocześnie systemowość, z jaką słowiańskie języki wyrażają w przeszłym czasie informację, że chodzi o pierwszą osobę (ja):

1) Czeska gramatyka:

a) Oryginał po czesku:

"Mluvil jsem"


b) Czeska gramatyka, dosłowne przetłumaczenie do polskiego:

"Mówił jestem"



2) Polska gramatyka:

"Mówiłem"

W polskim więc można widać, że pomocny czasownik "jestem" został zaintegrowanym jako koncówka do głównego czasowniku.



3) Krasnolud Sheldon Skaggs w Sapkowskiego książce o wiedźminie (w polskim oryginałe):

"Jam mówił"

Konkretne cytacje z książki:
"Jam pod Sodden był" Krasnolud
= "Ja pod Sodden byłem" PL
~ "Ja pod Sodden był jestem" CS gramatyka, PL słownictwo
= "Já jsem u Sodden(u?) byl" CS


"Jam (...) stał tam" Krasnolud
= "Ja tam stałem" PL"
~ "Ja tam stał jestem" CS gramatyka, PL słownictwo
= "Já jsem tam stál" CS


4) Rosyjska i ukraińska gramatyka, dosłowne przetłumaczenie do polskiego:

"Ja mówił"

------


We wszystkich wspomnianych językach wychodzimy z kształtu dla 3. osoby:
- oddzielnie w liczbie pojedynczej
– CS: on mluvil, ona mluvila, ono mluvilo
- oddzielnie w liczbie mnogej
– CS: oni mluvili, ony mluvily, ona mluvila

I potem do tego w jakiś sposób, wg zwyczajów w konkretnym języku
(lub dialekcie, w zależności od czasu (historia) i przestrzeni (może zwłasza gdzieś przy granicach)),
dołączymy informację, że nie chodzi o "on"/"ona"/"on", ale albo o "já", albo o "ty",
znaczy informację, że nie chodzi o "oni"/"ony"/"ona", ale albo o "my", albo o "vy".

Pokazuję to tutaj konkretnie na czasowniku "mówić", ale działa to generalnie dla wszystkich czasowników;
pokazuję tutaj cały ten system pod aspektem gramatyki, nie chodzi mi o konkretny czasownik.

Listę wszystkich kształtów podaję pod koniec tego artykułu.

------


Przechodząc do czeskiego dla Polaków:

---


a) Tylko jedno "-m"

Polak mówiący po czesku powinien pilnować się, że by nie mówił dwa razy "-m".

Czasami słyszę od uczniów w r. męskim "mluvilem jsem" i w r. żeńskim "mluvilam jsem", co nie jest dobrze,
dlatego że tam jest i czeskie "jsem", i polska resztka po "jestem" ("-em"/"-am"), więc jest to mieszanka obu gramatyk.

Poprawnie jest CS:
- "mluvil jsem"
- "mluvila jsem"

Podstawa jest jak z kształtu on/ona,
i do tego dodajemy "jsem" CS = "jestem" PL, które wyrazi "já".


Skoro to jakby polskie "jestem" (znaczy konkretnie czeskie "jsem") mówimy całe,
to nie mówimy tej polskiej resztki po "jestem" jako końcówkę głównego czasownika ("-em"/"-am").


Bardzo mi się te polskie końcówki "-em" i "-am" w języku polskim podobają,
już od pierwszego momentu, kiedy nam o nich nauczycielka polskiego jakichś 20 lat temu powiedziała,
uważam to rozwiązanie za ładne i efektywne, za eleganckie i sensowne (systemowe),
jednak do czeskiego te końcówki nie pasują i trzeba ich w czeskim unikać :)


---




b) Pozycja "jsem" w zdaniu

Pomocny czasownik "jsem", wyrażający informację "to ja" przy głównym czasowniku w czasie przeszłym
chce być zawsze drugi w zdaniu!
I chce to mocniej i od "se"/"si", i od "tě"/"ti"/"ho"/...


Przykład poprawnej kolejności:

"Představil jsem si tě na jeho místě."
= "Wyobraziłem cie sobie na jego miejscu."
"1.Představil 2.jsem 3.si 4.tě na jeho místě."

I "jsem"
i "si"
i "tě"
chcą być każdy na drugiej pozycji.

Ale "si"/"se"
ma pierwszeństwo przed "tě"/"ti"/"ho"...,
czym czeski różni się od polskiego,
w którym, jak wydaje 2.mi 3.się (jak 2.se 3.mi zdá), jest to odwrotnie.

I "jsem" wyrażający pierwszą osobę (ja) dla czasowniku w czasie przeszłym
ma pierwszeństwo przed wszystkimi.


---






c) Tak to działa generalnie

Cały ten punkt "b" (i właśnie generalnie cały artykuł) dotyczy kształtów:

- (já) "jsem" – jak pokazałem w punkcie b
- (ty) "jsi"

- (my) "jsme"
- (vy) "jste"



Znaczy, nie wiem akurat, jak ma to Sapkowskiego krasnolud Sheldon,
jednak co do czeskiego i co do ukraińskiego z rosyjskim do działa generalnie.

Ha – znalazłem coś!:
"Boście (...) pilnowali! – odpalił Sheldon Skaggs"

"Boście pilnowali" Krasnolud
= "Bo pilnowaliście" PL
~ "Bo pilnowali jesteście" CS gramatyka, PL słownictwo
= "Protože jste hlídali" CS

Przyznaję, że nie wiem, na ile ten Sapkowskiego krasnolud korzysta z starego polskiego, ew. z jakiegoś dialektu,
po prostu z jakiejś wersji polskiego, która gdzieś w czasie i przestrzeni istnieła lub istnieje,
lub na ile to jest jakaś Sapkowskiego kreatywność.
Jednak bardzo mi się to podoba jako przykład, że:
- "-m" znaczy "ja" ("jestem")
- "-ście" znaczy "wy" ("jesteście"),
niezależnie od tego, do czego się akurat przyklei.


---






d) Ty jsi, ty's. (Nie "seš").
(Ta część dotyczy tylko kształtu "ty")

Dla informacji "ty" w czeskim można użyć kształt pomocnego czasowniku »jsi« albo jego skrót »'s«.
Tak jak w angielskim skraca się "I am" na "I'm" lub "has" na »'s«. Zgrubsza taka sama zasada.



Ale!
Nie można w takiej sytuacji użyć kształtu "seš"!


Kształt "seš" CS = "jesteś" PL możemy użyć tylko w przypadku,
że czasownik "být" CS = "być" PL używamy jako główny,
i tylko w czasie terazniejszym:

- "Seš doma?"
- "Seš první."
(Potocznie; normalnie i biegle używane.)

Poprawnie jest też:
- "Jsi doma?"
- "Jsi první."
(To brzmi lekko formalnie, ale nie za bardzo.)



Natomiast w czasie przeszłym już znów nie możemy z "seš" zkorzystać, i musimy powiedzieć:
- "Byl jsi doma?", "Byl's doma?"; "Ty's byl doma?"
- "Byl jsi první.", "Byl's první."; "Ty's byl první."



To dlatego, że:

główny czasownik "být" CS = "być"* PL
będzie tutaj w osobie trzeciej **

i osoba (ty) będzie wyrażona przez pomocny czasownik.

- Głowny czasownik:
"byl" (jako powyżej "Mówił")

- Pomocny czasownik:
"jsi" (jako "ty")



*
(jako nachodzić się na jakimś miejscu lub w jakimś stanie; ew. w innym kontekscie też istnieć)

**
(tak jak we wszystkich powyżej podanych językach / dialektach
z wyjątkiem polskiego, który zintegrował pomocny czasownik do końcówek czasowniku głównego
)



---






e) "Já nevěděl!" – RU/UA gramatyka w potocznym czeskim
(Ta część dotyczy tylko kształtów "já" i "my" – 1. osoba)

Rosyjską i ukraińską gramatykę możemy czasami słyszeć też w czeskim od rodowitych Czechów:

"Já zapomněl!" CS
= "Zapomněl jsem" CS
= "Já jsem zapomněl" CS
= "(Ja) zapomniałem" PL

Znaczy, że wyjątkowo zkorzystamy z słowa "já" zamiast słowa "jsem".
Jakby "ja zapomniał" zamiast "zapomniałem", przetłumacząc to dosłownie do polskiego.

Trudno mi zdefinować, kiedy się ta forma przyda, kiedy ją wypada użyć.
Między innym w takim nagłym zoryentowaniu się jak w tym przykładzie, który podałem powyżej, ale nie tylko.



Może być też np.:

"Já nevěděl (!)" CS
= "Nevěděl jsem" CS
= "Já jsem nevěděl" CS
= "(Ja) nie wiedziałem" PL
Np. jeżeli się ta osoba denerwuje, tłumacząc, czemu coś sie (nie) zdarzyło.
Z takim jakby domyślnym "przecież !!!".
Ale nie tylko. Mogą być też inne sytuacje.


Generalnie – polecam tą formę w czeskim znać jako pasywną wiedzę, że by ją zrozumieć, jak z niej ktoś inny zkorzysta;
i raczej polecałbym z niej aktywnie nie korzystać, dlatego że w większości przypadków brzmiało by to po czesku dziwnie, i trzeba mieć wyczucie, kiedy to akurat wyjątkowo pasuje.


I tutaj w tym punkcie "e)", z tą rosyjsko-ukraińską gramatyką zaimplementowaną do potocznego czeskiego, chodzi tylko i wyłącznie o osobę pierwszą:
- przedewszystkim "já zapomněl", "já nevěděl"
- ew. też "my zapomněli", "my nevěděli"

Zdecydowanie jednak nie "ty" ani "vy",
bo tam by brak czasowniku »jsi« / »'s« albo »jste« znaczył,
że już chodzi raczej o ukraiński lub rosyjski, to już by nie był język czeski.



Generalnie, jak doradziłem powyżej:

Polecam tego raczej w czeskim nie używać.

Tylko być gotów zrozumieć, jak to powie ktoś inny.
Czy już Czech; czy już np. po czesku mówiący Ukrainiec, dla którego jest ta część czeskiej gramatyki trudniejsza i mniej naturalna niż dla Polaka.

(Skoro w polskim jest końcówka "-em" jako pamiątka na czasownik "jestem", znaczy prawie jak po czesku;
natomiast dla ucznia z Ukrainy, który jest przyzwyczajony mówić "ja", jest to w czeskim z tym czasownikiem "jsem" całkowicie inny kosmos.)

------






Ciekawostka pod koniec
I pomocny dowód, że nie kłamię :)

Powyżej opisałem, że polskie "mówiłem", to skrót z "mówił jestem"
(choćby wg mojej obserwacji układów gramatycznych w czeskim i terazniejszym polskim; nie studując historii polskiej gramatyki).

Można po tym widzieć bardzo jasny ślad:

Polskie czasowniki w kształcie "ty" w czasie terazniejszym prawie wszystkie kończą się na "-sz":
- chodzisz, mówisz, masz, znasz, czytasz, ...

Jednak jest wyjątek:
- jesteś

Tam akurat jest pod koniec "-ś".

I to same "-ś"
(choćby wg mojego głębokiego przekonania akurat to same),
jego ślad, zgodnie z czeskim systemem, jak pokazałem wyżej,
widzimy wyraźnie w końcówkach wszystkich polskich czasowników
w czasie przeszłym drugiej osoby liczby pojedynczej (ty):
- chodziłeś, mówiłeś, miałeś, znałeś, czytałeś, ...
- byłeś

Po prostu, skrót z "jesteś" :)


------







I na sam koniec powyżej obiecane przykłady w czeskim, dla wszystkich kształtów:

---


Wszystkie kształty po czesku – rodzaj męski (mužský rod):


Mluvil jsem
Mluvil jsi (Mluvil's) (nie można użyć "seš")
Mluvil

Mluvili jsme
Mluvili jste
Mluvili



Korzystając też z zaimku, albo dodając byle co innego na początek,
musimy utrzymać kolejność, że jsem/jsi/jsme/jste chce być drugie:


Já jsem mluvil
Ty jsi mluvil (Ty's mluvil)
On mluvil

My jsme mluvili
Vy jste mluvili
Oni mluvili


Albo:

Ráno jsem mluvil
Ráno jsi mluvil ("Mluvil's ráno"; ew. też "Ráno's mluvil", "Ty's ráno mluvil...")
Ráno mluvil

Ráno jsme mluvili
Ráno jste mluvili
Ráno mluvili

---


Wszystkie kształty po czesku – rodzaj żeński (ženský rod):


Mluvila jsem
Mluvila jsi (Mluvila's) (nie można użyć "seš")
Mluvila

Mluvily jsme
Mluvily jste
Mluvily



Korzystając też z zaimku, albo dodając byle co innego na początek,
musimy utrzymać kolejność, że jsem/jsi/jsme/jste chce być drugie:


Já jsem mluvila
Ty jsi mluvila (Ty's mluvila)
Ona mluvila

My jsme mluvily
Vy jste mluvily
Ony mluvily


Albo:

Ráno jsem mluvila
Ráno jsi mluvila ("Mluvila's ráno"; ew. też "Ráno's mluvila", "Ty's ráno mluvila...")
Ráno mluvila

Ráno jsme mluvily
Ráno jste mluvily
Ráno mluvily

---


Wszystkie kształty po czesku – rodzaj nijaki (střední rod):


Mluvilo jsem
Mluvilo jsi (Mluvilo's) (nie można użyć "seš")
Mluvilo

Mluvila jsme
Mluvila jste
Mluvila


(
Pokazuję tutaj w liczbie mnogej poprawne końcówki rodzaju nijakiego,
z których w praktyce w języku mówionym prawie nikt nie korzysta.

W języku mówionym potocznie powiemy raczej "Města stály", chociaż poprawnie było by "Města stála";
i tak samo teoretycznie dla ich kstałtu "my" (stály jsme) i "vy" (stály jste),
chociaż tych akurat nie używa się w praktyce za często.

To dotyczy też przykładów poniżej.
)


Korzystając też z zaimku, albo dodając byle co innego na początek,
musimy utrzymać kolejność, że jsem/jsi/jsme/jste chce być drugie:


Já jsem mluvilo
Ty jsi mluvilo (Ty's mluvilo)
Ono mluvilo

My jsme mluvila
Vy jste mluvila
ona mluvila


Albo:

Ráno jsem mluvilo
Ráno jsi mluvilo ("Mluvilo's ráno"; ew. też "Ráno's mluvilo", "Ty's ráno mluvilo...")
Ráno mluvilo

Ráno jsme mluvila
Ráno jste mluvila
Ráno mluvila

 

Související odkazy

  


Líbil se Vám článek?


Zpětná vazba – hlasování

Hlasy se na serveru připočítají k počitadlům pro tento článek, např. kolikrát tento článek někoho pobavil a kolikrát tento článek někomu pomohl.

Neukládají se jednotlivá hlasování (vzájemná kombinace hlasů, datum, čas, ani jiné údaje).
Proto nemá smysl odesílat prázdný hlas, nemělo by se co k čemu přičíst.

 

Ve Vašem prohlížeči nebude uložena žádná informace (cookies) o tom, že už jste hlasovali.
- Ve Vašem prohlížeči tedy nebude vidět, jak jste hlasovali.
- Kdykoliv budete moci hlasovat znovu, pokud Vám článek opakovaně pomůže (pobaví Vás, potěší, …).
- Pokud Vás právě u jednoho počítače sedí více, mohou postupně hlasovat další lidé.

Počítám člověkohlasy, nikoliv lidi.
Tedy kolikrát článek někomu pomohl,
nikoliv kolika lidem pomohl
.

Třikrát potěšeného jednoho čtenáře počítám stejně jako tři různé jednou potěšené čtenáře.

Každý má do budoucna neomezený počet hlasů.
Když zapomenete, že jste pro tento článek už hlasovali, nevadí – když Vám někdy v budoucnu bude např. užitečný znovu, tak mu znovu pošlete hlas, že Vám byl užitečný.

Můžete si zvolit 1 až N možností

Štítky, labels, kategorie, témata, tagy, hashtagy

(ve vývoji)
 
#languages   #czech-language   #polish-language  

Tento článek je zařazen také v sousedním blogu
Martin Adámek – Český jazyk pro Poláky.


 

Skok nahoru na: Navigační menu
(klávesová zkratka Alt + Shift + horní „5”)

Zaujala Vás tato stránka?

  • Přidat do záložek (Ctrl+D)
  • Sdílet odkaz (vysílačka)Skok nahoru na:
  • Vytisknout (Ctrl+P)
  • Citovat podle ČSN ISO 690

    Tuto stránku

    ADÁMEK, Martin. Osobní blog: Soukromý, neprofesní mikroblog. . Martin Adámek [online]. Náchod / Meziměstí [cit. 2024-02-22]. Dostupné z: https://www.adamek.cz/blog

    Celý web

    ADÁMEK, Martin. Martin Adámek [online]. Náchod / Meziměstí [cit. 2024-02-22]. Dostupné z: https://www.adamek.cz

 

 
 

Národní kulturní dědictví

WebArchiv – Stránky archivovány Národní knihovnou ČR Tyto stránky jsou pravidelně archivovány Národní knihovnou ČR pro svou kulturní, vzdělávací, vědeckou, výzkumnou nebo jinou informační hodnotu za účelem dokumentace autentického vzorku českého webu. Jsou součástí kolekce českých webových stránek, které NK ČR hodlá dlouhodobě uchovávat a zpřístupňovat pro budoucí generace. Jejich záznam je součástí České národní bibliografie a katalogu NK ČR.  

 

 
 

Pro rozptýlení

Uraziť systémového administrátora môže každý... kto nechápe, aké je to nebezpečné.

 

Pro zamyšlení

Žijeme v nadprodukci poznatků, které už nemůžeme zkonzumovat.
[Karel Čapek ( 1938)]